‘AHO PULELULU, 17 ‘O SUNE 2015
10:00AM

FALE ALEA ‘O TONGA

1. LOTU

2. TALI UI

3. ME’A ‘A E ‘EIKI SEA ‘O E FALE ALEA

Meʻa ʻa e Fakafofonga Fika 15 ʻo tokanga ki he seniti ʻe 2 ʻoku ʻamanaki ke toʻo mei he feʻaveʻaki paʻanga pea fakahoko mai ʻe he puleʻanga ko e toʻo ia mei he pangike pea naʻe ʻosi fai ʻa e talanoa mo e ngaahi pangike. Ka ko eni kuo fakahoko mai mei he ngaahi pangike ʻoku ʻikai kenau tali pea ka tali ʻe toʻo ia mei he seniti ʻa e kakai. Ko hono ua, ʻoku teʻeki ha lao ke fakalaoʻi ʻaki. ʻOku fakakaukau ai ʻa e ngaahi pangike ia ke ʻave ʻenau foreign investment ʻo tuku kituʻa kae toki toʻo mai pe mei ai ʻa e paʻanga Tonga. Naʻe ʻiai ʻa e lao he 1990 tupu naʻe meimei natula pehe ni pea naʻe ʻiai ʻa e valau lahi ai. Kapau ʻoku ʻiai ha lao ki he meʻa ni pea ʻoku totonu ke ʻomai ia ki Fale Alea ni ke aleaʻi fakataha mo e patiseti. Tali mei he Minisita Paʻanga ʻoku kei fai e ngaue ki he lao kae toki fakahu mai. ʻOku lolotonga faʻiteliha pe ʻa e ngaahi pangike ia hono hilifaki e totongi pea ʻoku taimi pe ke fai ha ngaue kiai pea mahino pe ia tenau taʻefiemalie. Ko e lao he 1992 naʻe kehe ia he naʻe seniti ia ʻe 7. Ko e hohaʻa ʻa e kau ʻinivesitoa he taimi ni ko e to lalo ʻa e tupu ʻa e ngaahi pangike pea ʻe lelei ange ai ke ʻave ʻe he kau ʻinivesitoa ʻenau silini ki muli. Hoko atu ʻa e Fakafofonga Fika 15 ke ʻomai ʻa e lao fakaangaanga koia.
Meʻa ʻa e ʻEiki Sea ki he puleʻanga ke fai ha ngaue ke fai mo fakahu mai ʻa e lao fakaangaanga koi a ke fai ha ngaue fakataha kiai ʻi he taimi ko eni hono aleaʻi ʻo e patiseti.

4. KOMITI KAKATO

4.1 LAO FAKAANGAANGA KE FAKAHU ATU ʻA E PAʻANGA KI HE NGAAHI NGAUE ʻA E PULEʻANGA 2015/2016 (LAO FAKAANGAANGA FIKA 3/2015); FAKAMATALA PATISETI 2015/2016; FAʻUNGA PALANI LANGA FAKALAKALAKA ʻA TONGA 2015-2025; PALANI FAKAPOTUNGAUE 2015/2016

Hoko atu ʻa e femeʻaʻaki.

Vouti 14 – Potungaue Polisi, Pilisone, Tamate Afi

Meʻa ʻa e Minisita ʻoku hiki ʻaki pe ʻa e patiseti ʻa e peseti ʻe 6.

Meʻa ʻa e Fakafofonga Nopele Fika 1 Tongatapu ʻo tokanga he ko e patiseti ko eni ʻoku ʻikai tali ui ia ki he Minisita ka ki he Komisiona. Meʻa ʻa e Minisita Lao ko e fakalelei siʻi ʻe fiemaʻu ki he Lao ʻa e Polisi ke fakafoki ʻa e mafai ki he Minisita he koia ʻoku ʻi Kapineti mo Fale Alea ʻo tali ui ai. Meʻa ʻa e Fakafofonga Fika 4 ko e Minisita ʻoku fetuʻutaki pe mo e Komisiona kae ʻikai toe kaunga ki he toenga e kau ngaue he ʻoku nau tali ui kinautolu ki he Komisiona. ʻOku muli ʻa e Minisita (foʻou pea ʻikai mafai ki he kau ngaue) pea muli mo e Komisiona pea ʻoku hoko leva ʻa e ngaahi palopalema he potungaue. Fiemaʻu ke fakaleleiʻi e meʻa koia ke fakafoki ʻa e mafai ki he Minisita Polisi. Meʻa ʻa e Minisita ko e Tamate Afi mo e Pilisone ʻoku tali ui hangatonu ia ki he Minisita ka ko e Polisi pe ʻoku fakafou mai he Komisiona Polisi.

Meʻa ʻa e Fakafofonga Fika 15 ʻo tokanga ki he meʻa ʻa e Minisita Lao ʻo pehē naʻe “pango” ʻa e faʻu lao ʻi he 2010. Kole fakamolemole ʻa e Minisita Lao he ngaueʻaki ʻa e foʻi lea “pango” ka te ne ngaueʻaki ʻa e foʻi lea “kovi”, pe ko e ha hā foʻi lea ʻe taha ʻe ngaueʻaki? Meá á e Sea ó fakamanatu á e Tuútuúni á e Fale Alea ke tauhi e molumalu he femeááki.

Tali á e Vouti Fika 14, teéki paloti, toki paloti fakaángataha.

FALE ALEA (2PM)

Me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 Ha’apai ‘o tokanga ki he fakamatala he Talaki hono totongi ‘e he ‘Ofisi Palemia ‘a e $100K tupu ke ha’u ‘a e makasini ko e FORBES ‘o fai ‘a e ‘initaviu. Fehu’I pe na’e ‘ikai ke ‘ilo ‘e he kau fale’I ‘a e Palemia ‘oku ‘ikai ke ‘initaviu ta’etotongi ‘a e FORBES? Na’e anga fefe ho’o loto ki he ‘initaviu ko eni kae totongi ‘e he pa’anga tukuhau ‘a e kakai. Tali mei he Palemia ‘oku mo’oni na’e fai ‘a e ‘initaviu na’e fai ‘e he FORBES ka na’e ‘ikai kene ‘ilo ‘oku toe totongi. Ko e tu’uaki ia kenau fai ‘o Tonga ni ka ko e totongi ia ‘enau ngaue koia. Ka ‘oku ‘ikai mole noa ai ‘a e silini ko eni he ko e fakamatala eni ‘oku ‘ave ia ki ha kakai ‘iloa ‘I mamani. Hoko atu ‘a e Minisita Pa’anga na’e fakahu ange ki he Kapineti pea ‘osi tu’utu’uni ke totongi. Ko e taumu’a ia ke fakamaketi’I ‘aki ‘a Tonga he tenau paaki ‘a e tatau ‘e laui miliona pea ‘e ‘omai ‘a e tatau ‘e 400 ki Tonga ni ‘oku ‘iai ‘a e ‘imisi ‘o e Tama. Fehu’I ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 Ha’apai pe ko e patiseti fe’ia na’e vahe’I mai ai? Tali ‘a e Minisita Pa’anga ‘oku ‘ave ia ki he Ma’u Mafai ki hono maketi’I ‘o Tonga ni.

Kole ‘a e Fakafofonga Nopele ‘Eua ke tukuhifo e me’a ni ki he Komiti Kakato. Tali ke tukuhifo ki he Komiti Kakato.

KOMITI KAKATO

PALOTI ‘O TALI ‘A E VOUTI 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 mo e 14. 20/0.

VOUTI 15 – POTUNGAUE MO’UI

Alea’I fakataha mo e Tohi Tangi Fika 8/2015 (fekau’aki mo e dialysis). Me’a ‘a e Minisita Mo’ui ‘o fakama’ala’ala ‘a e vouti. Hiki ‘aki e vouti ‘a e 4m ‘o meimei ‘alu ‘a e konga lahi ki he vahenga mo e fefolau’aki, mo kau ai ‘a e livi ‘a e kau ngaue he fanga ki’i motu mo e fiema’u ke ‘ave ha taha kene fetongi nautolu lolotonga ‘enau livi koia.
Me’a ‘a e Minisita Mo’ui fekau’aki mo e tohi tangi ki he dialysis. Ko e ngaue eni ‘a e Foundation ‘oku nau ngaue ki heni. Na’e ‘osi ‘iai ‘a e task force kenau ngaue ki he me’a ni pea na’e ‘osi fakahu mai ‘a e pepa fekau’aki moia he 2012. ‘Oku ‘iai ‘a e mataotao Tonga he tafa’aki kofuua mei he Middlemore pea nau fale’I ‘oku ‘ikai ke fakapotopoto ke ‘ai. Ko Nauru, Ha’amoa, Palau mo Fisi ‘oku nau ‘osi fakahoko eni. Ko Palau na’e toko 35 ‘enau kau dialysis pea ko e peseta ‘e 21 ‘a e patiseti ‘a e potungaue mo’ui na’e ‘alu ia ki he running cost ko eni. Ko Fisi ‘oku ‘ikai fakalele ia ‘e he pule’anga ka ko e foundation pea ko ‘enau ki’I misini si’isi’I pe. Ko e fale’I ‘oku ‘omai ketau ako mei he ngaahi fonua ko eni he ko e issue lahi ‘a e cost hono fakalele. Ko Tonga ni ko e toko 59, pea konga lahi he ta’u 40 ki ‘olunga. ‘Oku kehekehe pe ‘a e founga ‘o e dialysis pea ‘oku sio kiai ‘a e task force pe ko fe ‘a e option ‘oku viable ki Tonga. ‘E lava p eke ta’ota’ofi ‘a e suka ke ‘oua ‘e a’u ki ha tu’unga ‘e fiema’u ha dialysis.

Kole ‘a e Minisita Mo’ui ke ‘omai ‘a e tohi tangi ko eni ke fai ha sio fakalelei kiai ‘a e pule’anga pea toki lipooti mai.

Me’a ‘a e Fakafofonga Tongatapu 9 ‘o tokanga ki he Va’a Fakalelei ‘Atamai he ‘oku faka’au ke tokolahi ‘a e ni’ihi he Va’a ko eni. ‘Iai ‘a e tokanga ki he si’isi’I ‘o e ‘elia ‘I Vaiola ki hono tokanga’I ‘o e kau mahaki ko eni. Fokotu’u ke langa ha halfway house he komiuniti na’a lava ke fakalahi kiai ‘a e ‘elia ko eni. ‘Iai mo e tokanga ki he bathroom he ‘elia ko eni he ‘oku taha pe ‘a e bathroom pea ‘oku fakatou ngaue’aki ‘e he fefine mo e tangata. Fokotu’u ke ‘ai ha va’a pehe ni ‘I Vava’u. Fokotu’u ke ‘ai ha falemahaki ‘I Hu’atolitoli pea ‘ai ki ai ha qualified doctor. ‘Iai mo e tokanga ki he fanau Tonga na’e nofomuli pea palopalema ai he faito’o konatapu pea iku ‘omai leva ia ki Tonga ni. ‘Oku totonu ke fai ‘e he pule’anga ha tu’utu’uni ke tuku e taha koia ‘I he fonua muli koia pea ka ‘ikai pea ‘omai ha silini ke fai ‘aki hono rehabilitate kinautolu.

Tali mei he Minisita Mo’ui ‘oku ‘alu pe ke toe tokolahi ange ‘a e fokoutua faka’atamai. ‘Oku ‘osi kamata ‘a e ngaue ia ki he halfway house ke fokotu’u. Ko Vava’u ‘oku fai ‘a e ‘a’ahi fakakuata ki ai ‘o ‘a’ahi ki he kau fokoutua ‘iai.

Me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Niua ‘o tokanga ki he ‘ikai ha sevesi fakatolonga ‘o e pekia ‘I Niuafo’ou. Kole ke fakakau he hiki 4m ‘a e ‘isiu koia. Tali mei he Minisita Mo’ui ko e primary role ‘o e potungaue ko hono tokanga’I e tu’unga mo’ui lelei e fonua mo ta’ota’ofi e mate. ‘Oku kamata ke privatize ‘a e service ia ki he falemate. ‘Oku faingata’a ‘a e kole mai ko eni tukukehe kapau ko e aisi mate. Ka ko e tu’unga faka’uhila ‘e lava ke palopalema peia ka ‘e fai pe ‘a e sio kiai.

Me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 Vava’u ‘o tokanga ki he $500K ki he ‘ave fakafalemahaki ki muli. Kole ke fakama’ala’ala mai ‘a e pa’anga koia. Na’e ‘osi ‘ohake he Fale ni ‘a e ‘isiu fekau’aki mo e motu’a na’e fiema’u ke ‘ave ki muli ka ko e fakatatali ki he komiti ‘oku nau ngaue kiai. Kole ke fai ha ngaue ke fai mo ‘ave ‘a e motu’a ko eni. Tali mei he Minisita Mo’ui ‘oku ‘ikai ko e palopalema ‘a e me’a fakapa’anga. Na’e fai ‘a e talanoa mo e kau toketa pea fai ‘a e femahino’aki mo e famili. Na’e ‘osi ‘ave ‘a e fakamatala ki he kau mataotao ‘I muli pea ‘osi fale’I mai he’ikai lava kenau lava ‘o fai ha me’a kiai pea ‘e lelei ange ke ‘oua tenau fai ha me’a kiai. Ko e refer kuopau ke ‘ave ia ki he kau mataotao ki muli kenau fale’I mai.

Kole mei he Fakafofonga Fika 15 ke vahevahe lelei ‘a e pa’anga fe’ave’aki fakalotofonua e kau mahaki he ‘oku lahi hono fua ‘e he kau mama kava ‘o Vava’u ‘a e fakamole ko eni. Tali mei he Minisita ko e ki’I seniti ‘oku vahe’I ko eni ‘iai pe ka ‘oku mo’oni e me’a ‘oku me’a kiai ‘a e Fakafofonga pea ‘e fai pe ‘a e sio kiai.

Me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 1 Tongatapu ki he peesi 45 he Palani Ngaue ‘oku ha ai ‘a e tokoni pa’anga mei he ngaahi kautaha ‘I tu’apule’anga.

Tali ‘a e Vouti 15, te’eki paloti, toki paloti faka’angataha.

Paloti ‘a e Tohi Tangi Fika 8/2015 ke tuku atu ki he Pule’anga kenau ngaue kiai. 20/0.

VOUTI 17 – POTUNGAUE NGAAHI NGAUE FAKALOTOFONUA

Me’a ‘a e Minisita Ngaahi Ngaue Fakalotofonua ‘o fakama’ala’ala ‘a e patiseti.

Me’a ‘a e Fakafofonga Fika 9 ‘o tokanga ki he kau Pule Fakavahe mo e kau ‘Ofisakolo mo e fokotu’u ke fili fakata’u 4 ‘o hange ko e fili Fale Alea. Toe fokotu’u ke ‘ai ha ki’I seniti vahenga malolo fakata’u 4 ma’ae kau ‘ofisa ko eni ‘o hange ko e kau Fakafofonga Fale Alea. ‘Oku poupou ‘a Tongatapu 9 fekau’aki mo e tohi tangi mei Vava’u mei he kau Pule Fakavahe mo e kau ‘Ofisakolo. ‘Oku ‘iai ‘a e Fakataha’anga ‘o e Kau Taki Lotu.

FALE ALEA

TOLOI ʻA E FALE ALEA KI HE 6:00PM

Go to top