Summary
Áho Monite 24 ó Áokosi 2015.

FALE ALEA Ó TONGA

Fale Alea

Ne toloi e feme’a’aki ha Miniti é 15 ne te’eki ai ke ma’u e vaeua e tokolahi ‘o e Hou’eiki Mēmipa.

Ne hili ‘a e lotu hono tataki ‘e he ‘Eiki Tokoni Palēmia ne hoko atu ai pē ki he ui ‘o e Fale. Ne me’a ‘a e ‘Eiki Sea fekau’aki mo tau’atāina ‘a e ‘Atita kā ko e kole ke ‘omai pē ha tohi.

Ne fai e ‘a’ahi faka-Fale Alea ‘i Ma’asi ki Zhousan fekau’aki mo e alea mo ha ‘Univēsiti ai ki he folau tahi. Ne faka’amu á e Éiki Sea na’a lava ke fai ha tokanga makehe ki ai koe’uhī ko ha faingamālie ko e mahu’inga e va’a ki tahi. Te nau tokoni ki hono fa’u e vaka. Na’a lava ha MOU koe’uhī ko e kaha’u kā ‘e tuku pē ki he Palēmia mo e ngaahi va’a óku nau fekau’aki.

Ne me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 ‘o Vava’u koe’uhī ko e tu’unga malu ‘a e kau ngāue fekau’aki eni pea mo kau security. Ne me’a mai e ‘Eiki Sea ke tuku pē ‘a e kau ngāue ki he Sea ke ne tokanga’i kae nofo taha pē ‘a e Fale Alea ki hono ngaahi fatongia.

Ne lilliu ai pē ‘a e Fale Alea ‘o Kōmiti Kakato.

Komiti Kakato >>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Ha’apai fēfē kapau ‘e tali ‘a e loma 1 ki he v. Ne me’a hake Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Tongatapu fekau’aki  mo e Līpooti Fika 8 ‘a ia ko e faka’ilo faka-Fale Alea.

Ne me’a ‘a e Palēmia kuo tuku ange ‘a e loma I ke fai ha’anau feme’a’aki ki ai. Ne fokotu’u mai ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Ha’apai ke tali e līpooti kae toki fai e feme’a’aki ia he ngaahi kupu kehe. Kā ne me’a e Sea ‘o e Kōmiti Kakato ne fe’unga pē taimi ne tuku ki he Pule’anga ke nau foki mai mo ha’anau tali. Pea ne kole ‘a e Minisitā Pa’anga ke tuku ange ke nau fakalotofale pē ki ai.

Ne fai e feme’a’aki pea ne fakahā ‘e he ‘Eiki Minisitā Pa’anga e fepaki e Konisitūtone pea ne me’a mai mo e Minsitā Lao ke tuku'ange ke nau foki ‘o fai ha ngāue ki ai ke ‘oua ‘e toe hū mai ki fale. Ne fakama’ala’ala ‘e he Sea ‘o e Kōmiti Kakato ko e taumu’a ‘o e līpooti ke ‘oua toe hū mai ha me’a fakafo’ituitui ha Mēmipa Kapineti kā ke nau ‘ave pē ki he Kapineti.

Ne poupou mai ki heni e Fakafofonga Fika 15 ‘o Vava’u koe’uhī ko e fiema’u ia ke fai ha ngāue ki he tohi tu’utu’uni ko e sio ki he kaha’u. Ne toe fehu’i’ia ‘e he Fakafofonga Kakai ‘o Ha’apai 13 pē ‘oku tonu nai koe’uhī he ‘oku ‘ikai tui ia ke ta’ofi ‘a e Minisitā mei ha’ane Fokotu’utu’u Tu’utu’uni.

Ne hoko atu ki he me’a ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ko e Fokotu’u Tu’utu’uni ia ‘oku ne kāpui kotoa ‘a e me’a kotoa kau ai mo e pa’anga. Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua ke nofo pē ki he Patiseti. Ne fokotu’u ‘e heFakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua ke fai ha pāloti ke tuku ki he Pule’anga.

Ne tu’utu’uni ‘e he Sea ó e Kōmiti Kakato ke fakafoki ki he Pule’anga kae toki fetu’utaki e Kalake ki he Kapineti ki ha taimi ke toki faka’aho ki ai he ‘asenita.

Ne hoko atu ai pē ki he tohi tangi pea ne kole ‘e he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi moe Taki Mamata ke tukuange ia ke fai ha ngāue ki tu’a.

Ne toe fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele 1 ‘o Ha’apai ke tali e ngāue ia Kōmiti kae tuku mavahe ‘a e fakaloma ‘uluaki mo e fakaloma ua ‘a ia ‘e fakafoki ia ki he Pule’anga ke nau ngāue ki ai.

Ne loto ki ai e toko 17 pea ‘ikai ha fakahā loto.

Ne fokotu’u ‘e he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ke tuku mai mo ia ki he Pule’anga ke nau vakai’i.

Ne hoko atu ai pē ki he līpooti fakata’u ‘a ia ko e Potungāue ‘Atita, ne tokanga ki ai ‘a e Fakafofonga ‘o e Kakai ‘o Tongatapu 9 ki he ‘ikai ke a’u e tufa ‘o e Tu’utu’uni Kapineti ki he ‘Atita. Ne toe tokanga e Fakafofonga ki he fokotu’u ko ia he līpooti ke fakatokolahi e kau ngāue kae lava ke kakato ‘enau ngāue ‘i hono taimi.

Ne toe tokanga ‘a e Fakafofonga ki he ma’u e vahe ‘a e kau ngāue he ‘Ofisi ‘i Siaina ke ma’u taimi totonu ‘enau vahe. Ne poupou e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ki he fokotu’u ko ia ke tokangaekina ‘a e ‘ofisi ‘o Tonga ‘i Siaina. Ne tokanga ai e Minisitā ki he ngāue ‘a e ‘Atita ki hono vakai’i e ngāue ‘oku fai he ‘oku ne sio ki he fua mo e ola lelei ‘o e ngāue ‘a ia ‘oku ne tui ‘oku tu’ulu e ngāue ‘a e ngaahi potungāue. Ne me’a e ‘Eiki Minisitā ko hono fakahoko e fatongia ‘e he ngaahi potungāue ke lānga pea ko e ‘Atita ‘oku mahu’inga honau ngaahi fatongia. Ne fai e feme’a’aki pea mālōlō ai pē ‘a e Fale he houa ho’atā.

Ne me’a mai e Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua ‘i he peesi 19 pē ko e hā e ngāue kuo fai fekau’aki mo e Līpooti ‘a e ‘Atita fekau’aki mo e ngaahi matavaivai pē kuo fai ha ngāue ki heni he kuo lahi faufaua.

Ne me’a mai e Palēmia ko e mo’oni e ngaahi mata vaivai ko eni. Ko e ‘osi e sivi ‘a e ‘Atita pea ‘oku ‘i ai leva ‘a e ngaahi me’a ke fakalelei’i pea ko e līpooti he ngaahi ta’u kuohili ne ‘ikai ke fakamālohi’i ‘a e ngaahi matavaivai ne līpooti ‘e he ‘Atita. Ko e palopalema ia ko eni ‘oku tofuhia ai e ngaahi potungāue kotoa ‘a e Pule’anga pea ne kole ai pē ke ‘oua ‘e fakasiosio e ngaahi me’a ko eni he ‘e fuoloa ai e Fale Alea ia. Ne fokotu’u ai pē ‘e he Palēmia ki he ngaahi potungāue pea mo Hou’eiki Minisitā ke nau fakatokanga’i mo fakalelei’i e ngaahi fokotu’u ‘a e ‘Atita. Pea kapau ‘e ‘ikai ke fakaleleí’i pea ke faka’ilo faka-Fale Alea ‘a e Minisitā pea tautea mo e CEO.

Ne me’a ‘a e ‘Eiki Nōpele ‘o ‘Eua fekau’aki mo e 14-15 pea hangē ‘oku fakahā ‘e he Palēmia ke toki kamata, kā ‘oku ne fehu’i pē ‘oku fokotu’utu’u ‘e he Pule’anga ha founga ke ta’ofi’aki ‘a e palopalema ko eni. Kā ne me’a e ‘Eiki Palēmia ne nau fokotu’u ke fakatokolahi e kau ‘Atita ke nau fai e ngaahi ngāue pea ne kole ke hokohoko e ngāue.

Ne fokotu’u ‘e he Nōpele ‘o Niua ke fakahū atu e fokotu’u mei he līpooti ki he Pule’anga ke fai ha’anau ngāue ki ai.

Ne hoko atu ki ha fakamalanga mei he Fakafofonga fika 4 ‘o Tongatapu ki he ngaahi me’a ‘oku hā he līpooti fekau’aki mo e ngaahi pisinisi ‘a e Pule’anga. ‘Oku fekau’aki eni mo e ngaahi līpooti ne te’ekiai ke fakaakakato mo ‘ikai ke fakahū ange pea kau ai mo e Komisoni ‘Uhila ne to’o ia mei he ngaahi pisinisi ‘a e Pule’anga. Ne hoko atu e Fakafofonga ki he tauhi e lēkooti ‘a e Pule’anga he ‘oku fiema’u ke ‘i ai ha fa’ahinga tautea ‘e ongo mai kae ‘i ai ha faka’apa’apa’i e tu’utu’uni ngāue.

Ne kole ai pē ki he Minisitā Pa’anga pea ne tali mai ‘e he Minisitā Polisi , Tāmate Afi mo e Pilīsone ‘o pehē ko ia ne ‘Atita Seniale he taimi ko ia. Fekau’aki mo e TongaSAT, ne ‘osi fai e ngāue faka’atita ia ‘a e potungāue kā ko ‘ene manatu ne ‘osi ma’u mai e vausia, kā na’a ne kole ki he ‘ofisi ke fakapapau’i mai.Fekau’aki mo e kautaha papa ne te’ekiai ke ‘Atita’i e ta’u 2013 ia mo e 2014. Kā ‘oku tau’atāina ‘a e poate ia ke nau ‘omai ha ‘Atita tau’atāina. Ne fehu’i ‘a e Nōpele fika ua ‘o Vava’u pē ko e toki kakato eni e ngāue ki he me’a he 2011 hangē ko e me’a ‘a e Fakafofonga fekau’aki mo e TongaSAT. Ne fakamahino mai ‘e he Éiki Minisitā ne toki fakakakto mai eni e ngāue kā ne kamata pē ia he 2011.

Ne fakahā ‘e he Fakafofonga Fika 4 ‘o Tongatapu pē ‘e lava ke malu mo pau e founga ngāue pehē ki he tauhi e ngaahi pepa mahu’inga ;a e Fale Alea. Ne toe fakamahino ai pē ‘e he Minisitā Pa’anga ne te’ekiai ke teuteu e vausia ia kā ko e pepa ngāue. Ne ‘uhinga hono fakalahi e Patiseti ‘a e ‘Atita koe’uhī ke vave ‘o ‘oua ‘e toe tōmui e ngāue ‘a e ‘Atita. Ne hoko atu e Fakafofonga ki he fekaukau’aki e ngaahi sino ngāue ‘o ne fakatātā’aki e me’a ki he paasipooti. Ko e sisitemi fiema’u ke fakalaka. Ne fakahā ‘e he Minisitā Polisi, Pilīsone pea mo e Tāmate Afi ko e me’a ki he ngāue ‘a e ‘Atita tau’atāina ‘oku ‘atā ia kuo pau ke fai e fakatotolo ia ki he public fund kā ko e taimi ‘oku kole ai ke ‘omai e pepa ngāue ‘oku fa’a ‘i ai e fetōkehekehe’aki. Ne tonu pē ke fai ha ngāue ke liliu e Lao ke ‘oange ‘a e mafai ke fili e ‘Atita ki hono ‘Atita’i e ngaahi poate ‘a e Pule’anga.

Ne poupou e ‘Eiki Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ke fakahū mai e lao ke lava ke tau’atāina e ngāue ‘a e ‘Atita. Ne me’a mai e Fakafofonga Fika 3 ‘o e Hou’eiki Nōpele ‘o Tongatapu fekau’aki mo e tau’atāina ‘a e ngāue ‘a e ‘Atita koe’uhī ko e līpooti ‘oku hā ai ko e totongi e ako ‘o e hoa ‘o e Talafekaulahi ‘a Tonga ki Pilitānia. Ne fehu’ia ‘e he Fakafofonga Nōpele ‘o Tongatapu ‘a e taimi ne toki fakahū mai ai e me’a kā ne íkai ha me’a pehē ia hono taimi pea ne kole fakamolemole pē ‘a e ‘Eiki Minisitā ki he Fakafofonga Nōpele Fika 3 ‘o Tongatapu ko e me’a ia he taimi ‘o e Palēmia Mālōlō ki mu’a.

Mālōlō he 3:00pm.

Ne kole ‘a e Minisitā Polisi, Tāmate Afi mo e Pilīsone ke to’o e fo’i sētesi he līpooti fekau’aki mo e peesi 27 ‘o fakatatau pea mo e me’a ‘a e Minisitā Pa’anga. Ne me’a mai ‘a e Palēmia ko e totongi ‘o e 25 miliona ne ta’afakalao fakatatau ki he lau ‘a e ‘Atita. Ne hoko atu e Palēmia ki he Paasipooti ‘o ne pehē kuo mokoi e Tu’i ke fa’u ha Komisoni Tau’atāina ke fai ha ngāue ki he paasipooti. Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Fika 4 ‘a Tongatapu ke ‘oleva hono tamate’i e sētesi ne fokotu’u ‘e he Minisitā kae ‘omai ha fakamo’oni.

Ne me’a ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ‘o pehē ‘oku te’ekiai ke ma’u e 25.45 miliona kā ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā ko e me’a ne te’ekiai ke ‘ilo ko hai na’a ne fakamafai’i. Kā ne fakamamafaí ‘e he Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ko e me’a eni ‘oku ‘asi ‘i he pepa. Ne hoko atu e ‘Eiki Nōpele ki he ngaahi kautaha tau’atāina ‘oku nau fai ‘a e átita, kole tokanga ke ngāue’aki pē kau ‘atita ‘a e Pule’anga.

Ne fakama’ala’ala ‘a e Minisitā ‘o e Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’anga fekau’aki mo e tokanga ki he fakalelei’i e founga ngāue mo e system. Na’a ne pehē kuo ‘osi fakatokanga’i ‘e he Kapineti ke to’o ‘a e konga ‘o e ū Public Enterprise ke ‘i he malumalu ‘o e ‘Atita Seniale kaé fakafuofua pē ki honau ivi.

Tui e Kapineti ke ‘omai e līpooti a e Public Enterprise ke alea’i ‘i Fale Alea. Ne me’a leva ‘a e ‘Eiki Nōpele ki he ngaahi kuata ‘a e Pule’anga. Ne tokoni mai e ‘Eiki Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ‘oku ‘ikai ke ‘oange pē kuata ia ki he Kapineti. Ko e tu’u ‘a e Lao ko e Palēmia mo e kau Minisitā pea hoko atu ki he kau CEO pea lēvolo ua pea ko tahi leva ‘e fakamu’omu’a e kakai ‘oku nau hiki atu ‘o ngāue ai.

Ne me’a mai e Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Ha’apai fekau’aki mo e pehē ko ia ne ‘i ai e makatu’unga he ne fepakipaki e ngaahi tu’utu’uni ‘o makatu’unga mei ai e līpooti ia ko eni. Ne kole ‘a e ‘Eiki Nōpele ki he ngaahi līpooti tau’atāina ‘oku pehē ‘oku te’ekiai ke ma’u ia ‘e he Pule’anga. Ne toe fehu’i e Fakafofonga ‘o e kakai ‘o Tongatapu Fika 4 ki he Minisitā ‘o e Ngaahi pisinisi ki he fakamatala fekau’aki mo hono to’o ‘o e Komisoni ‘Uhila mei he ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’anga. Ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā kuo ‘osi to’o ia ke ‘i he malumalu ‘o e Potungāue Pa’anga.

Ne tokoni ‘a e ‘Eiki Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ‘oku fai e ngāue ia ki he Komisoni ‘Uhila ke fai hono vakai’i ‘enau ngaahi ngāue. Ne fehu’ia ‘e he ‘Eiki Nōpele ‘o ‘Eua pē ko e hā e me’a ‘oku fai ki he ngaahi pisinisi ‘oku te’ekiai ke fai ki ai ha ngāue ‘a e ‘Atita? Ne hoko atu pē ko e me’a ‘a e Hou’eiki Minisitā he ngaahi kuata pe ‘oku totongi pē ‘ikai. Ne ‘i ai e ongo kautaha ia ne ‘ikai ke na lele ta’u fakapa’anga kā ‘oku fai e feinga ke foki hake ke lele ta’u fakapa’anga. Ne fakamahino ‘e he Minisitā Polisi , Tāmate Afi mo e Pilīsone ko e pisinisi ‘e 10 ne palani ke review kā ko e tolu pē ne lava ke ma’u te’ekiai ke mau mai e 7.

Go to top