Fakamā’opo’opo Feme’a’aki Fale Alea

‘Aho 27 ‘o ‘Aokosi 2015
10:00 Pongipongi

FALE ALEA Ó TONGA

FALE ALEA

Hili ‘a e lotu mo e tali ui ne hoko atu ai pe ki ha me’a ‘a e ‘Eiki Sea ke liliu ai pe ‘o Kōmiti Kakato.
Kōmiti Kakato.

Ne fakamālō pē ‘a e Fakafofonga Nōpele ‘o Niua koe’uhī ko e tokoni ‘a e Pule’anga ki hono fakafolau mai e sino ‘o e fakafofonga Pule’anga mei Niuafo’ou ki Tongatapu. Ne fakamamafa’i ‘e he Sea ‘o e Kōmiti Kakato ki he Hou’eiki Mēmipa ka toe ‘i ai ha me’a kehe ke fakahoko ia ki he Fale Alea ka nau nofo taha pē ki he ngāue ‘a e Kōmiti. Ne hoko atu pē ki he me’a ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Ha’apai ki he tu’unga faka’ekonōmika pehē ki he ‘ave pē fetuku ta’efakalao ‘o e pa’anga pea ne fehu’i pē ko e hā e hoko atu pē way forward.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua ‘ene hoha’a koe’uhī ko e ngaahi tupu ko ia ‘oku ma’u ‘e he ngaahi pangikē he ‘oku hangē ‘oku nau fakatupu pa’anga mei he ‘ea pe make money out of nothing. Kā ne fakahā ‘e he Minisitā Pa’anga ‘oku ‘omai ‘e he ngaahi pangikē ‘enau pa’anga ke kamata’aki ‘enau ngāue tukukehe ‘a e 2 miliona ‘oku fiema’u ‘e he Pangikē Pule. Ne toe hoko atu ‘a e Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua koe’uhī ‘oku ua e ongo pangikē Tonga ‘i Tonga ni ‘a ia ko e Pangikē Fakalakalaka mo e Pangikē Siaina kā ‘oku ‘ikai ke ‘oange ki ai e fainigamālie kiate kinautolu ke nau ngāue’aki e kelekele ki he malu’i ‘o e nō. Ne fakamahino ‘e he Minisitā Fonua ‘oku te’eki ai ke maau mai e ngaahi me’a ne fiema’u ke fakakakato mai ‘e he Pangikē kae lava ke mōkisi’aki e kelekele he ‘oku ‘ikai ke ngāue’aki noa’ia pē ‘a e kelekele ki he mōkisi. Ne toe tokanga ‘a e Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua ki he vahevahe ko ia ki he tupu faka’ekonōmika pea ‘oku ne tokanga ki hono fakaava mai e ngaahi faingamālie ki he ngaahi kautaha Tonga kā ne fakamahino ‘e he ‘Eiki Minisitā Pa’anga ‘oku ‘atā pē ia ki ha taha, kā ko e palopalema ‘oku ‘ikai ke lava ke nau fakataha koe’uhī ‘oku toe mā’olunga ‘enau bid.

Ne tokoni mai e Fakafofonga ‘o e Kakai ‘o Ha’apai 12 ‘oku tokanga ia ki he kakai ‘oku nau fai e access ‘o e ngaahi bid ko ia ‘oku ‘oatu ki he Pule’anga koe’uhī ke lava ke ma’u e quality lelei. Ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā Pa’anga ko e kakai siaina ‘oku nau bid ma’ulalo kae ma’olunga e kakai Tonga ia.Ne me’a mai e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata koe’uhī ko e founga lolotonga ko e bid ma’ulalo taha ‘oku ne ma’u a e ngāue. Ne kole ‘a e Fakafofonga Nopele ‘o ‘Eua ke tokoni mai e Pule’anga ‘o tokoni ke mo’ui e Ngaahi Kautaha Tonga. Ne me’a mai e Palēmia ‘oku fai pē hono tokanga’i ia e fanga ki’i kautaha Tonga kā ‘oku ‘i ai pe palopalema ia ai hangē ko e līpooti ‘atita ko ia ki he ngāue ne fai ‘i Ha’apai. Ne fakahā ‘e he Fakafofonga ia ‘o Ha’apai 12 ‘oku ne tui ia ne matavaivai e aleapau ia kae ‘ikai ko e over payment.

Ne hoko atu e feme’a’aki ko e palopalema ia he taimi ni ‘oku ikai ko e pa’anga he pangikē ki he nō kā ko e ngaahi kautaha pisinisi pea mo ‘enau founga ngāue’aki ‘enau pa’anga. Ne me’a mai e Fakafofonga Nopele ‘o ‘Eua ‘a ‘ene tokanga ki he palopalema ‘oku fekuki mo e ngaahi pisinisi iiki.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga Kakaki ‘o Vava’u 15 ‘ene fokotu’u ke fengāue’aki fakataha e Pangikē Pule mo e ngaahi pangikē kehe kae ‘oua ‘e tuli ha taha, pea ke ‘i ai ha fa’ahinga pa’anga ko e malu’i pē loan risk security mei he Pangikē Pule. Ko e taimi leva ‘e hoko ai ha palopalema ke hū mai e Pangikē Pule ke nau alea ki he founga ke tokoni’i’aki e ngaahi pisinisi.iiki.

Mālōlō >>>>>>>>>>

Ne hoko atu pē fakamalanga mei he Fakafofonga ‘o Vava’u 15 ki he founga bidding ki he ngāue ‘a ia ko e bid ma’ulalo taha, pea ‘oku ne tui ia ‘oku hoko ia ko ha palopalema. Ko e founga pē eni ‘oku ngāue’aki ‘e he Pule’anga mo e potungāue pa’anga. ‘Oku fiema’u ia ke hokohoko atu e training mo e ako ke teu’i ai hotau kakai pehē ki he ngaahi pisinisi pea ke ‘i ai mo e ngaahi ma’u’anga ngāue ke fakangāue’i ai e kakai ‘o e fonua. Na’a ne fakatātā’aki e kautaha ne nau bid ki he ngāue he mala’e vakapuna ne ‘i ai e kautaha ne ma’ama’a’aki e 8 miliona kā ne ‘ikai ke nau ma’u koe’uhī ne ‘i ai e ngaahi me’a kehe ia ne ‘ikai ke fiemālie ki ai e Pule;anga. Ne fokotu’u ai pē ‘e he Fakafofonga ke tali ‘a e līpooti kae tuku atu ki he Pule’anga ke nau ngāue kinautolu ia pea mo e Pangikē Pule.

Ne fakahā ‘e he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ‘oku ‘ikai lava ‘e he Pule’anga ke tā ‘ene nō kā ne fakatonutonu ‘e he Minisitā Pa’anga ‘oku te’eki ai ke ‘i ai ha Pule’anga ia ‘e ‘ikai lava ke tā ha’ane nō. Ne hoko atu e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ke fai ha tokanga ki he tō lalo ko ia ‘a e Taki Mamata ‘a ia ne kamata eni mei he 2006. Ne fakamahino ‘e he Minisitā Pa’anga ko e me’a ne me’a ki ai e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ko e ngaahi ‘api ia ‘o e kakai kae ‘ikai ko e Taki Mamata. Kā ne nofo pē ‘a e ‘Eki Minisitā ia ‘o pehē ne tō lalo e ‘ekonōmika kamata mei he 2006 kā ne fakatonutonu ‘e he Fakafofonga ‘o Ha’apai 12 ke fakatokanga’i ne ‘i ai e tō lalo faka’ekonōmika fakamāmāni lahi ‘i he 2008 ‘o lele mai ai.

Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ke pāloti pea ke tuku ki he Pule’anga ke fai ‘enau langa ngāue pea ke tokoni e Fale Alea ki hono teke ‘a e Puleanga pea ke kau e ‘Eiki ‘i he ngāue ‘oku fai.

Ne tokanga ‘a e Fakafofonga ‘o Ha’apai 13 ki he totongi tupu ‘a e ngaahi pangikē pea ne hoko atu ki he ngaahi tefito’i taumu’a mo e fatongia . Na’a ne kole ai ke fakaa’u honau le’o ki he Pangikē Pule.

Ne me’a mai e Minisitā Ngoue ‘oku mahu’inga ke fakamahino ko Tonga ko e fonua kei langalanga hake. Ko e taha e ngaahi palopalema ko e Ngaahi Pangikē fakakomēsiale ia ‘oku ‘ikai ke nau fu’u tokanga nautolu ia ki he lahi taha e ngaahi pisinisi ‘i Tonga he ‘oku nau sio ki he ngaahi pisinisi lalahi ke ma’u ha’anau tupu. Ko e me’a mahu’inga ke ngāue’aki pe ‘etau pangikē ke makehe hono fakalele ‘o e ngaahi pangike fakakomēsiale.

Mālōlō ho’ata>>>>>

Ne kamata’aki ha me’a ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 ‘o Vava’u fekau’aki mo e ngāue fakavavevave ko e mo’ui lelei e kakai ‘o e fonua. ‘Oku fekau’aki eni mo e koniteitina moa ‘e 10 tupu ‘oku feinga ke tuku ki tu’a, ko e puha moa ‘oku totongi ma’ama’a ‘oku ne tui ‘oku ikai ke ‘i he tu’unga lelei. Ne hoko atu ki he’ene kole ke malu’i e kau ngāue ne nau kau ki he ni’ihi ne nau fakamo’oni e tohi faka’ilo faka-fale Alea he kuo ‘osi tu’utu’uni ange PSC ia ke hiki ki Ha’apai. Ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā ne fai e fakataha mo e PSC pea ‘e ‘ikai ke fakahiki ia. Ne me’a mai e ‘Eiki Minisita Fonua mo e Kau Tau ‘a ‘Ene ‘Afio ke kumi ha feitu’u ke faka’auha ai e e ngaahi koniteina moa mo hono fa’a ‘oange ki hono kolo.

Ne liliu ai pē Fale ‘o Kōmiti Kakato.

Ne hoko atu ai pē ki he me’a ‘a e Minisitā Ngoue mo e Toutai ko e taha e me’a ‘oku ‘ilonga ai e fonua ni ‘i māmāni ko e ma’olunga e tu’unga fakaako ‘o e kakai e fonua ni pea mahu’inga ke ngāue ’aonga‘aki e kakai pē ‘o e fonua ni. ‘Oku toe mahu’inga ange ‘a e ngāue fakataha hangē ko e pangikē mo e kakai e fonua.

‘Oku kau heni hono vakavakai’i ko hai e kau toutai mo e kau ngoue ko eni te nau ngāue lelei’aki ‘a e pa’anga tokoni ko eni pea ‘e malava heni ke nau tokoni ki hono langa hake fonua. ‘Oku toe tānaki atu ki heni mo e ako ki he founga hono fakalele ‘o ha pisinisi. ‘Oku mahu’inga ke fakakau mo e ‘ulungaanga fakafonua ‘i hono fakakaukau’i ‘o e pisinisi. Ko e ngaahi fonua kuo nau langa hake hangē ko Siapani ‘oku ‘i loto ‘a e ‘ulungaanga fakafonua, ko e me’a tatau ‘i Siaina mo ‘Initia. Ne to e fakahā ‘e he Minisitā mo e polokalama toutai na’a ne tokoni ki hono fokotu’u ‘i PNG mo Vanuatu ‘a ia ‘oku kau ai moe ako’i ‘o e kau toutai ki he founga hono fakalele ‘o e pisinisi.

Ko e faka’amu ko e pa’anga ko ia ‘oku fai’aki e ngaue ke fakapapau’i ‘oku malava ‘e he tokotaha toutai pe ngoue ‘o ta fakafoki ‘a e interest ‘i he nō. Ne mahu’inga’ia e Minisitā ‘i he nofo mo e ongo ko ia ‘a e kāinga he ‘e tokoni ia ki he langa ngāue ko eni. Ne fokotu’u pea poupou kā ne toe hoko atu ki ha me’a ‘a e Fakafofonga Kakai ‘o Tongatapu 4 fekau’aki mo e tā’ema’ungāue he ‘oku ‘ikai ke ma’u e setisitika ia ‘o e ta’ema’u ngāue ‘i Tonga ni. Ne me’a mai ‘a e Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua fekau’aki eni mo e nō ‘i he Pangikē Siaina ha founga ke faka’atā e kelekele ke mōkisi’aki e nō. Ne me’a mai e Minisitā Pa’anga ‘oku lolotonga tokoni pē ‘a e Pule’anga ia ki he Ngaahi Pisinisi Iiki. Ne kole ‘a e Fakafofonga Kakai ‘o Vava’u 15 ko e nō ko ia ki he kau ngoue mo e Toutai fēfē kapau ‘e ki’i fakalōlōa atu e taimi ke tā fakafoki ai e nō pea ke holoki ai mo e nō. Ne kole ai e Fakafofonga ko e Pangikē Fakalakalaka ‘oku lahi ange e nō ia ‘a e kau ngāue he kakai ‘o e fonua pea ne kole ai ke fakalōlōa atu e taimi tā fakafoki. Kā ne fakamahino ‘e he Minisitā Pa’anga kuo nau ‘osi femahino’aki ke hiki hake ki he ta’u ‘e 2. Ne kole ange Fakafofonga ‘o Vava’u 15 fēfē kapau ‘e hiki hake ki he ta’u ‘e 3 pē 4 ke manava e kau ngoue.Ne fakamahino ‘e he Palēmia ko e pangikē ‘oku ‘i ai hono poate ‘oku nau fa’u e tu’utu’uni pea ne kole hangatonu ki he poate ke fakalōlōa e ta’u ke tā fakafoki ai e nō.

Ne fehu’i ‘e he Fakafofonga ‘o Ha’api 13 pē ‘e malava ‘e ha sino he fale fakalao ke veteki e poate ‘o hangē ko e fokotu’u mei he Palēmia. Ne fakamalanga ‘a e Fakafofonga mei Ha’apai 13 ‘o kole ki he Palēmia ke fai ha ngāue ki he Poate ‘o e Pangikē Pule. Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 1‘o Tongatapu ke fakakaukau’i makahe ā ‘a Ha’apai ia ke fai ha tokoni ki ai.

Mālōlō>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Hili e mālōlō ne hoko atu ai pē ki he me’a ‘a e Fakafofonga Kakai ‘o Ha’apai 12 ‘o ne fakamalanga ai pē ki he fiema’u ke special case ‘a Ha’apai pea hangē ko e mokohunu. Pea ne me’a ‘a e Minisitā Toutai ‘e fai e ngāue ‘a e Pule’anga ki he Lao ki he Toutai koe’uhī ke vakai’i tautautefito ki he mokohunu. Kapau ‘e toe fai hono toutai’i ‘o e mokohunu ‘e ‘i ai e palopalema ia he kaha’u he ‘e iku pē ke molia ai e ma’u’anga mo’ui ko eni.

Ne pāloti’i e līpooti ‘a e Pangikē Pule Fakafonua ‘o Tonga 2013/2014 ‘o tali ko e loto ki ai ‘a e toko 16.

Ne hoko atu ai pe ki he Līpooti ‘a e Poate Sino’i Pa’anga Mālōlō mei he Ngāue 2013/2014. Ne fakahoko mai ‘e he Fakafofonga ‘o Tongatapu 9 ke faka’atā mu’a ha taha kuo tuli mei he ngāue faka-Pule’anga kā kuo ‘osi a’u ‘o ta’u 40. Ne kole mai e Palēmia ke tuku ange ke fai ha ngāue ki ai ‘a e Pule’anga.

Ne toe fakama’ala’ala ‘e he Fakafofonga ‘o Vava’u 15 kuo ‘osi fai e ngāue ia ki ai pea poupou ki ai mo e Minisitā Mo’ui, kā ne fakahā mei he Fakafofonga ‘o Tongatapu 9 ne fakahoko ange lolotonga e ‘a’ahi faka-Fale Alea ‘e ha tokotaha ne te’eki ai ke ma’u ‘e ne sēniti. Ne poupou ki heni e Fakafofonga Kakai ó Tongatapu 4 mo ne fokotu’u ai pē ki he Pule’anga ke tohi’i mu’a ‘a e tu’utu’uni ko ia kae ‘oua e tuku ke lahi kae tohi tangi mai e kakai. Kā ne fakahā mei he Minisitā Pa’anga kuo ‘osi fai e monomono ia ki he lao ko eni pea ‘oku totongi kotoa ange pē seniti mei he Pule’anga mo ‘ene contribution. Ne tokanga ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Taki Mamata ke ta’u 55 pe pea foaki atu e pension ia ‘a e kau ngāue faka-pule’anga.

Ne fokotu’u ai pe pea tali ‘a e līpooti ‘aki e loto ki ai ‘a e toko 19

Ne liliu ai pē Fale ‘o Fale Alea pea toloi ki he Mōnite ko hono 31 ‘o Sepitema taimi 10:00am.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM, MONITE 31 Ó SEPITEMA 2015.
FALE ALEA

Go to top