Monite 31 ó Áokosi 2015
10:00AM
FALE ALEA Ó TONGA

FALE ALEA

Hili á e lotu ne tataki é he Fakafofonga ó Haápai 12 moe tali ui ne meá mai ai pe ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai fekauáki mo e ngaueáki ó e vakapuna Fiji Airways kae íkai ke afe ki Haápai. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata kuopau ia ke fakalahi e malaé vakapuna kae toki lava ke to e vakapuna í Haápai. Óku fai e ngaue á e pule’anga ke fakalahi e malaé vakapuna á Haápai pea tatau mo Vava’u ke fakalahi mo e malaé vakapuna ó Vavaú.
Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e launga eni ki hono tata ó e ngaahi matatahi í hono langa ó e fosoa í Tongatapu 10. Ko e kole ke taófi hono tata ó e matatahi he kuo í ai e ngaahi foí luo lalahi ia ai kuo toe palopalema he taimi óku hu’a ai á e tahi. Óku tata mei Niutao ó tanuáki e ngaahi feituú kehe ko e kole ke taófi kae fai ha talanoa mo e puleánga.

Ne meá mai e Éiki Minisita Fonua ne ósi ómai pe lipooti fekauáki mo e tata óneóne ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua ko e matatahi kae íkai ko e óneóne. Ne meá mai e Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata kuo ósi fai e ngaue ia ki ai he taú kuo ósi pea ne fai e aleapau ia ki ai he puleánga motuá. Ne fokotuú ai pe é he Minisita te ne sio ki ai ke taófi kae fai hono vakaií lelei.

Ne hoko atu ai pe á e Fakafofonga ó Tongatapu 9 éne kole ke ngaueáki é he houéiki á e fakamolemole pea ne fakamalo ai ki he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ki he ngaueáki ko ia ó e laiseni taú taha, taú tolu mo e taú nima ka ko e kole ki he puleánga ke inform mai muá á e pule ua ki he ngaahi meá pehe pea pehe ki he folau ko ia á e houéiki Minisita.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ó fehuí ki he puleánga ki he taófi ko ia ó e ngaueáki e paánga motuá mo e koini taitautefito ki he seniti é taha mo e seniti é ua. Ne meá mai e Minisita Paánga ó fakamaálaála é ngata mei he áho 30 ó Sepitema pea ko e fehuí ki he seniti é taha mo e ua ke tuku ange ha faingamalie ke fai ha ngaue ki ai. Ne toe poupou mai e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ko e paánga é kei hokohoko atu pe hono tali. Ko e meá ki he koini óku í he kau fale koloa ia ke ái énau totongi ke óua é óva.

Ne toe kole á e Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e malaé vakapuna ó Éua koeúhi ko e foí luo í loto he to ánga vakapuna. Ne meá mai e Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku fai e ngaue ki ai pea ko e pa á e vaé ia he naé loka e taófi ia ó e vakapuna ka naé íkai k oe mamasila á e maka. Ne kole á e Palemia óku í ai e ngaahi meá ia ke solova pe ia í tuá kae ómai pe ngaahi meá maúhinga ki he femaááki á e Fale Alea.

Ne fakamalo á e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ki he puleánga koeúhi k oe lava ke lisi á e ngaahi konga ápi taki taú 40 ki he kakai ko ia ó Patangata. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua ki he meá óku nau ómai ki he Fale Alea ko e ómai á e ngaahi fiemaú á e kakai ó e fonua ko e fie tokoni ki he Éiki palemia ka óku ne ongoí óku tuku ki lalo e fiemaú á e kakai.

Break>>>>>

Ne lipooti mai á e Sea ó Komiti Kakato fekauáki mo e ngaue á e Komiti Kakato ki he lipooti á e Komiti ki he Totonu á e Fale Alea fika 7. Ne tali é he Komiti Kakato ke fakafoki á e fika faka-loma i mo e ii ki he puleánga kenau ngaue ki ai pea ke tuku hake á e Tohi Tangi pehe ki he tohi tali á e Tokoni Palemia. Ne lau leva á e tohi tangi á e kau poupou ki he CEDAW.

Ne meá mai e Éiki Sea Leóleó ke fai ha femeááki ki ai pea meá mai e Palemia óku mavaeua e kakai e fonua he meá ni. Ne fakaha é he Palemia óku nau holomui kinautolu ia ó íkai ke fai haánau ngaue he óku nau fakakaukau ke fakalaoí á e fakaha loto pe referendum pea é íkai ke fakamoóni e puleánga ke ratify kae óleva kuo maau malie hono talanoaí e meá ni í tuá. Ka ko hono aofangatuku é toki fakahoko ia é he Ene Áfio.

Ne hoko atu ki ha meá á e Fakafofonga Nopele fika 3 ó Tongatapu fekauáki mo e tuútuuni á e Fale Alea ki he puleánga. Ne tokoni mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ke lau kotoa á e ngaahi fokotuú he lipooti. Hili hono lau ne fakamahino mei he Palemia óku holomui e puleánga ia ka ko e me’a ki hono taófi e kakai mei haánau talanoa ki he CEDAW. Ne fokotuú é he Fakafofonga ó Tongatapu 2 ke tuku hifo pe ia ki he Komiti Kakato pea ne poupou ki ai á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú.

Ne meá mai e Éiki Nopele Fika 1 ó Haápai koeúhi kuo holomui e puleánga pea fokotu’u ke tuku hifo pea ne meá mai e Palemia ‘o kole kuo nau holomui.

Ne aofangatuku á e Éiki Sea ke tukuhifo á e lipooti ki he Komiti Kakato.

Break>>>>>>

Ne meá mai á e Éiki Sea ne tonu pe fakatonutonu á e Fakafofonga ó Tongatapu 2 ke hoko atu pe éne ngaue ki he lipooti fika 7. Naá ne kole ki he hou’eiki ke nau ngaue leleiáki e ngaahi komiti tuúmaú á e Fale Alea. Ne fakamaálaála é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai fefe ke tali a é he Fale Alea e fokotuú á e Komiti. Ne meá mai e Palemia fekauáki mo énau tali ko e úhinga á e íkai ke nau toe hoko atu ko e íkai ke toe fakamoóni e puleánga í he CEDAW ka ko e meá ki he kakai é íkai ke lava ke nau taófi.

Ne hoko atu ki ha kole mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ke tali muá e kole mei he puleánga kuo nau holomui he ko e fokotuú ia mei he puleánga.

Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato>>>>>>>

Ne fokotuú é he Sea ko e Lipooti á e Komiti Kakato ke fakafoki á e Lipooti á e fika 7 kae óua kuo faka-kakato mai é he puleánga énau ngaue kimuá pea toki hoko atu e femeááki ai. Ne fokotuú á e Éiki Minisita ki he Paánga Hu Mai ke tuku ange muá ki he Komiti Paánga á e Fale Alea ke nau ngaue ki ai. Ne kole á e Fakafofonga Nopele ó Éua ke ómai muá e ivi totonu ó e fonua fakataha mo e paánga tokoni mei muli.

Ne fakamaálaála é he Éiki Minisita Paánga ‘oku ósi kau pe ia ai hange óku ha í he fakamatala fakataú ó e 2013-2014. Ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua óku tokanga pe ia ki he ivi totonu pea ke óua é fakakau mai ai á e paánga tokoni. Ne toe fakamahino mai pe é he Minisita Paánga á e ngaahi fakamatala ko ia óku ha he lippooti ka ne fakafoki é he Fakafofonga Nopele ó Éua á éne tuú ko ia he fakamatala Patiseti á e Puleánga kae lava ke mahino lelei ai e tuúnga lolotonga ó e fonua.
Ne toe fakamanatu é he Minisita ki he Paánga Hu Mai éne fokotuú ke tuku ki he komiti paánga kenau ngaue ki ai pea ko e meá ia ki he fakamatala paánga 2013 kuo ósi ia kae tuku kenau hoko atu ki he 2014. Ne toe hoko atu á e Éiki Minisita Paánga ó ne fakamaálaála ai e tuúnga óku fikaíáki e GDP pea ko e fakamatala óku nau ómai ko e paánga pe ia óku hu ange ki he Fale Paánga.

Ne toe fakamamafaí pe é he Fakafofonga Nopele ó Éua óku moóni pe me’a ia óku meá mai ki ai e Minisita ka óku ne tokanga ia ki he tukuhau ko ia óku tanaki fakalotofonua koeúhi ke íloí e ivi ó e fonua. Ne meá mai á e Minisita ki he Paánga Hu Mai k oe paánga ko ia óku tokoni mei muli ko e talu eni ia mei he to lalo fakaékonomika á mamani mo e tokoni mai ‘a e ngaahi fonua mo e kautaha tokoni. Ko e úhinga he óku ílo é he ngaahi kautaha hange ko e UNDP ka ‘ikai ‘enau tokoni é hiki e tute pea é kei faingataáía ai pe kakai ó e ngaahi fonua ni.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku íkai totonu ke fakapukupuku á e ngaue koeúhi ko e pehe óku í ai e feámokaki. Ko e úhinga ia ‘oku tauhi ai e va mo e ngaahi fonua í tuápuleánga ke fai e fetokoniáki.pea ko e fonua eni ia kuo tuku ki Langi óku teéki ai ke situá á e Éiki mei he fonua ni. Ne fokotuú é he Fakafofonga Fika 1 ó Tongatapu ke fakalahi atu e 100 miliona ki he Potungue ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ke tanuáki e hala ó e kakai.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 4 á éne fakamamafaí á e mahuínga ke fakamahinoí á e ngataánga ó e ivi ó e fonua. Koeúhi óku fai e tokanga ia á e kakai ki he ngaahi tukuhau óku hilifaki mei he puleánga. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele ó Éua ko e tokanga pe naá í ai ha taimi kuo lava pe é he fonua ke fakalele pe é tautolu á e fonua ó íkai ke fakafalala ki he ngaahi fonua muli.

Break>>>>

Ne hoko atu e feme’aáki ki ha fehuí mei he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai éne fehuía hono fua tautau ha fakahoko fatongia tautautefito ki he tokotaha ngaue motuá mo ha tokotaha ngaue hu foóu. Ne hoko atu e Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne fakamalanga ki he vahenga ó e kau ófisa kolo moe kau pule fakavahe. Ne tokanga á e Minisita ki he hanga é ne tuúnga fakaako ó uesia á e fakavaheí ó e kakai ko eni he ko e kakai pe eni ne fili pe é he kakai.

Ne fehuí é he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ki he Minisita pe ko éne úhinga ke vahe tatau e kau ófisa kolo mo e kau Fale Alea pea ne meá mai e Minisita kenau levolo 12 á e kau ‘Ofisa Kolo pea levolo 10 á e kau Pule Fakavahe.

Ne fakamahino é he Minisita ki he Paánga Hu Mai ke tali pea ne poupou . Ne paloti pea ne tali ia í he loto ki ai á e toko 16.

Ne hoko atu ai pe ki he fakamatala fakataú á e Poate Sinoi Pa’anga Malolo 2012/2013 pea ne fokotu’u ia pea poupou ó paloti ó tali he loto ki ai á e toko 16.

Ne hoko atu ki he Lipooti á e Pangike Pule pea ne fokotuú é he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ke fai ha tokanga ki he ngaahi totongi makehe ko ia óku hilifaki mai é he kakai pea ne poupou ki ai e Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu fekauáki eni ia pea mo e Effective Rate ke lava ke mapuleí é he puleanga fakataha mo e Interest Rate. Ne meá mai e Minisita Paánga óku totonu ke fakaha mai é he Pangike mo e Effective Rate ka ne fakamahino é he Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu ia óku íkai ke ómai e effective rate ia. Ne poupou ki heni mo e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú.

Ne fokotuú e he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ki he puleánga á e mafatukituki ó e interest rate he óku í ai e niíhi ia te nau ílo ka ko e tokolahi taha e kakai óku íkai kenau ílo pea ne fokotuú ai pe naá lava ke fokotuu ha ombudsman. Ne fokotuú hake ‘e he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke tukuhifo ki he Komiti Paánga ke nau lava ó toe sio ki he ngaahi meá ko eni ne fai ki ai e femeááki. Ne hoko atu e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata é í ai e palopalema í hono toó seniti é taha mo e ua. Ne fokotuú atu é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ko e puleánga óku nau pule ki he pangike pea ke fakahoko atu pe ki ai ‘e he Minisita.

Ne liliu ai pe á e komiti Kakato ó Fale Alea pea toloi ai ki he Pongipongi Tusite.

TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E PONGIPONGI TUSITE 1 Ó SEPITEMA.
FALE ALEA

Go to top