Fakamā’opo’opo Feme’a’aki Fale Alea ‘o Tonga

‘Aho Pulelulu 2 Sepitema 2015

10:00 Pongipongi
FALE ALEA

Hili ‘a e lotu mo e tali ui ne me’a mai ai pē ‘a e ‘Eiki Sea ki he Hou’eiki Mēmipa ne faka’atā e faingamālie ‘o e Fakafofonga ‘o Ha’apai 13 fekau’aki mo e folau vakapuna ‘a ia ne mei hoko e fakatamaki mei he feinga puna ‘a e vakapuna ‘i Ha’apai ‘o mei matu’utāmaki. Ne me’a ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata na’a ne toki ma’u pē ‘anepō ‘a e me’a fakau’aki mo e vakapuna pea ‘oku kei fai e fetu’utaki ka ne fakahā mei he Talēkita ‘o e potungāué ne te’eki ai ke ne ‘ilo ‘e ia ha me’a. Ka ‘oku feinga ‘a e Pule’anga ke fakapapau’i ‘oku malu e mo’ui ‘a e kakai. Ne fehu’ia ‘e he Fakafofonga Nōpele ‘o ‘Eua pē ‘oku kei puna pē ‘a e vakapuna pea ne me’a mai e Minisitā ‘oku ‘ikai ha mafai ia e potungāué ke ne ta’ofi ha vakapuna. Ne fehu’ia ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ‘oku ‘i ai e mafai ‘o e Pule’angá ke ta’ofi ke ‘oua ‘e kei hokohoko atu ka ne me’a mai e Minisitā Fonua mo e Savea ‘oku fai e ngāue ‘a e Pule’anga ki ai.

Ne tokoni mai e Fakafofonga ‘o Vava’u 15 ‘oku mahino ia ‘oku ‘i ai e hoha’a ka kuo pau pē ke fou pē he lao pea ko e founga ko ē ‘oku fakahoko ‘e he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata. Ne hoko atu e me’a ‘a e Minisitā ko e Pulupakí kuo ‘osi maau e ngāue ki ai ke hoko atu ‘ene folau pea ko e līpooti ki he vakapuna ‘e ‘omai ia he 2 ‘a ho’atā.

Ne fakahoko atu ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ‘a e hoha’a  ‘a e Kolisi Tutuku ‘o e Kolisi Tongá ‘i hono fekau ke nau mavahe mei Lopaukamea ‘oku kei toe ‘a e ta’u ‘e 17 ‘i he’enau lisí ka ko eni kuo langa e toilet ia ai. Ne tuku atu ai pē ki he Pule’anga ke nau ngāue ki ai.

Ne me’a mai e Minisitā Polisi, Pilisone mo e Ngaahi Ngāue Tāmate Afi fekau’aki mo e hoha’a ko ia ki he tata ‘o e ‘one’one pea ne kau atu ki ai mo e kau fakafofonga mei he va’a Sioloki, Toutai mo e kāinga ‘o Navutoka. Ne mahino e nounou ‘a e ‘one’one pea ko e founga pē ki he tanu ko e ngaue’aki hono tata ‘o e ‘one’one pea ne fai e felotoi ke ta’ofi fakataimi kae vakai ha feitu’u ke ma’u mei ai. Ko e palopalema ‘e taha ko e ‘ikai ke lelei e me’angāue ke lava ke tata mai mei he loloto.

Ne fehu’ia ‘e he Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ‘a e tohi ne fakahū mai ke lau koe’uhi ko e tu’utu’uni ‘a e Falé pea ne fakamahino ‘e he Fakafofonga ‘o Vava’ú 15 ke ngaue’aki ‘e he Seá ‘a e konga ‘o e kupu ‘o e Tohi Tu’utu’uni.

Mālōlō>>>>>>

Ne me’a mai e Minisitā Fonua, Savea mo e Ngaahi Koloa Fakaenatula’oku mahino ki he Pule’angá ‘a e ta’efiemālie ‘a e kāinga ki he tata ‘one’one pea ‘e ta’ofi ke ‘oua na’a toe fai ha ngāue kae toki ‘omai e me’angāue mei Siapani. Ne fakahā ‘e he Fakafofonga ‘o Vava’u 15 ke fai hono vakai’i fakalelei ke ‘oua ‘e ta’ofi e ngāue he kuo me’a mai e Minisitā Polisi kuo ‘osi fai e felotoi he ko e ta’u lahi kuo fai e ngāue ki hono kumi e pa’anga. Na’a ne hoko atu ke fai ha sio ki he fakalukufua ke tomu’a sio ki he lelei mo e kovi ke fai mei ai e tu’utuuni pea ne kole ki he pule’anga ke ‘oua ‘e ta’ofi e ngāue. Ne me’a mai e Minisita ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ke tuku ange ha faingamalie ‘o e Pule’anga ke fai ha’anau ngāue.

Ne fakahā mei he Fakafofonga ‘o Tongatapu 9 ‘ene poupou ki Tongatapu 10 ka ‘oku kei poupou ki he fokotu’u ‘a Vava’u 15 ke ‘oua ‘e ta’ofi faka’aufuli e ngāue kae kei hokohoko atu pe. Ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga ‘o Ha’apai 13 ki he Pule’anga ke nau ngaue’aki e PUMA koe’uhi ‘oku ‘ia nautolu pe ‘a e mafai ki ai. Ne tu’utu’uni ai pe ‘a e Sea Le’ole’ó ke fakafoki ‘a e me’a fekau’aki mo e ‘one’oné ki he Pule’angá.

Ne lau ‘a e Fokotu’u Tu’uni fika 5 pea ne fokotu’u ‘e he Fakafofonga Nōpele fika ua ‘o Vava’u ke tukuhifo ki he Kōmiti Kakato ka ne kole ‘e he Minisita Fonuá ke tuku ange ki he Pule’anga he kuo nau ‘osi fai e ngāue ki ai.

Mālōlō>>>>>>>>

Ne me’a mai ‘a e Sea ‘o e Fale Alea ‘o fakama’ala’ala ‘a e ngaahi me’a fekau’aki mo e Fokotu’u Tu’utu’uni ‘a ia ‘oku hā he kupu 81 pehē ki he fiema’u ke ‘oua na’a tā palasia ha taha ‘o hangē ko e kupu 170. Ne fokotu’u ai ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ke tuku hifo ki he Kōmiti Kakato pea ne poupou’i. Ne lau mo e  Fokotu’u Tu’utu’uni fika 5 pea ne lau ‘o tukuhifo ki he Kōmiti Kakató. Ne lau mo e Fokotu’u Tu’utu’uni Fika 8 pea na’e fokotu’u ‘e ‘Eiki Nōpele Tu’ilakepa ke tuku hifo ki he Kōmiti Kakato. Ne lau mo e Fokotu’u Tu’utu’uni fika 3 pea ne fokotu’u ai pe ‘e he Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u  ke tuku hifo ki he Kōmiti. Ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā Pule ke ha pe he lēkooti ‘a e ta’efiemālie ‘a e Pule’anga ki he founga ngāue ‘a e Fale Alea ki hono tukuhifo ki he Kōmiti Kakato.

Ne me’a mai ‘a e Minisitā Lao kapau ‘oku ‘ia ai ha me’a ‘e fakahangatonu ki ha Minisitā. Ne fokotu’u mei he Fakafofonga ‘o Vava’u 15 fēfē kapau ‘e fakahū mai ko ha tohi fehu’i ‘o fakatatau ki he kupu 97. Ne me’a mai ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ia ‘o Vava’u ne tonu pē ‘ene fakahū mai ‘e ia ‘a e fokotu’u ‘o fakatatau mo e Tohi Tu’utu’uni.
Ne me’a mai mo e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ‘o poupou ki he fokotu’u ‘a e Minisitā Fonua. Ne me’a mai mo e Minisitā ki he Ngaahi Pisinisi ‘a e Pule’angá ‘o ne kole ki he Minisitā Fonua ke tuku ange ai pē ke ne tali. Ne fokotu’u pea poupou ke tukuhifo ki he Kōmiti Kakato.

Ne lau mo e tohi Fokotu’u Tu’utu’uni fika 4 pea ne kole ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ke lau mo e tohí pea ne tali ‘e he Sea. Hili hono lau ‘o e tohí ne me’a mai ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ke tali pea ke tuku atu ki he Pule’angá ke fai ha’anau ngāue ki ai.

Ne me’a mai e ‘Eiki Minisitā ke tuku ange hono faingamālie ke fai ha’ane tali ‘o ne pehē ‘oku fiefia ia hono ‘omai e le’o ‘o e kakaí. Ko e fakakaukau ‘a e Pule’angá ke teke’i ke faka’atā e hala he kuo mate ‘a e toko ua pea lahi mo e fakatu’utāmaki. Ne fakatonutonu ‘e he Fakafofonga ‘o Vava’u 15 ko e tohi ia ko e lāunga ki he ta’efiemālie ki hono teke hono ‘api. Tuku pē ngāue ia ‘a e Pule’anga ka ko e palopalema ke fai ha femahino’aki.

Ne lilu ai pē Fale Alea ki he Kōmiti Kakato.

Komiti Kakato>>>>>>>>>

Ne hoko atu ai pe ki he Līpooti ‘A’ahi Faka-Fale Alea ‘a e Vāhenga Fili ‘o Tongatapu 7. Ne me’a ‘a e Minisitā Lao ki he ngaahi me’a ‘oku ne uesia e mo’ui ‘a e kakaí kau ai e ngaue’anga sima ‘i Tofoa he ‘oku ‘uli ai e ma’u’anga vai ‘a e ngaahi kolo ofi atu ki he ngaue‘anga ni. Ko e faito’o ko ia ‘o e papa ‘e hiki ia ki ‘Eua pea ko e tānaki’anga vai’uli mo e sepitiki ‘i Falemahaki ‘e fai e ngāue ke ngāue’aki ha kemikale ke ne ta’ofi e kinoha’a mo e mousa’a. Ne fokotu’u mai ai pē ‘e he Minisitā ki he Hou’eiki Mēmipa kapau ‘oku ‘i ai ha me’a te nau tokanga ki ai pea ke fetu’utaki ange pē ia.

Ne fehu’i ‘a e Fakafonga Nopele Fika 1 ‘o Tongatapu fekau’aki mo e kole mei Tongatapu Fika 7 ke tuku ange ‘a e senitā ke nau fakalele. Ka ne fakahā mei he Minisitā ia ko e me’a ia ne kole ‘e he kakai ia ko eni ke tuku ki tu’a kotoa e kau ngāue lolotonga ka nau ngāue fetongi ia ‘e kinautolu.

Mālōlō>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Ne me’a mai ‘a e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ki he palopalema ne hoko he Kolisi Tongá he pongipongi ‘o e ‘aho ni ka ne kole ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u  ke tuku he ne ‘ikai ke ne loto ke tukuange atu he ‘ea. Ne fai e fema’a’aki pea ne fokotu’u pea poupou pea pāloti ‘o loto ki ai e toko 17.

Ne hoko atu ai pe ki he Līpooti ‘a e Tongatapu 9. Ne fakahoko e ‘a’ahi ki he ngaahi fakataha’anga ‘e 17 he ngaahi vāhenga pea ne me’a ange mo e Fakafofonga Nopele Fika 1 ‘o Tongatapu. Ne kau hono fakamafola ‘o e Fale Alea ‘i he ngaahi me’a ne fiefia ai e kāinga pea ke ‘i ai mo ha maama ‘i he taulanga ‘o ‘Eua ki he fakafolau fakavavevave hono ‘omai ha mahaki he ‘oku ‘omai pē ia ‘o hake mai he matātahi Laulea. Ne hoha’a ‘a Fua’amotu ki hono ngaue’aki ‘o e fasi ‘o e Tu’i. Ne fokotu’u mei Fua’amotu ke tu’u ai ha senitā Polisi. Ne kole mei ‘Ahononou ke ‘oua na’a toe ‘oange CEDAW pea mo ha toe consultation. Ko Holonga ne nau tokanga pe ki he’enau ma’u’anga vai pea kuo ‘osi fai e fetu’utaki ki he WHO.

Ne fokotu’u mei Tatakamotonga 3 ke tauhi e Sāpaté pea ke tāpuni mo e ngaahi fale mā. Ko Tatakamotonga 1 ne nau tokanga ki he ngāue ‘a e Polisi pea ne fai e talanoa mo e pule polisi ‘i Tatakamotonga pea ‘e fai e ngāue ki ai. Ne fai mo e fokotu’u ke fai ha daylight saving.

Ne poupou ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Tongatapu ki he mahu’inga e maama kamo mo e poe ki he Matātahi Laulea koe’uhí ko e ‘omai fakavavevave ‘o ha mahaki mei ‘Eua. Ne tokanga ‘a e Fakafofonga Nōpele Fika 2 ‘o Vava’u ki he vai ‘a Ha’asini mo Hamula pea pehē ki he paipa ‘oku pehē ‘oku ‘i ai e asbestos ‘oku ngali fakatu’utāmaki ki he mo’ui ‘a e kakai. Ne poupou e Fakafofonga Nōpele Tu’ilakepa ki he fokotu’u ke tauhi e Sāpate ke tapu.  Fekau’aki mo e ava ‘a e ngaahi falekai he Sāpate ne me’a mai e Minisitā ki he Ngaahi Ngāue Lalahi mo e Takimamata ‘oku ‘i he mafai ia e Potungāue Fefakakautau’aki pea ‘oku ‘i ai pē laiseni ki ai.

Ne me’a mai e Fakafofonga Nōpele Fika 1 ‘o Vava’u fekau’aki mo e ngaue’aki ‘o e Fasi Fakafonua he ne Folofola e La’ā kuo Unga fonua Kuini Salote ko e kakai ko e fonua ko e fonua ko e kakai pea ke fakalangailangi’i e pekia hono ngaue’aki ki ai e Fasi ‘o e Fonua.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00 PONGIPONGI ‘O E ‘AHO TU’APULELULU 3 ‘O SEPITEMA.

FALEA LEA

Go to top