FAKAMAÓPOÓPO Ó E NGAAHI FEMEÁÁKI Í HE FALE ALEA Ó TONGA

Áho 8 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA Ó TONGA
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e tali ui ne fakahoko ai pe meá á e Éiki Sea Leóleó ki hono talitali mo fakamaloía e ngaue kuo lava mo fakamanatu ai pe fengaueáki fakataha pea ki he lelei fakalukufua á e fonua. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e taéfiemalie á e niíhi e kakai e fonua ki he ngaue ko ia í Pangai Sií kae tautautefito ki he maka fakamanatu ó e Tau. Kuo ne maú e fakamatala kuo maumauí he koe áa pea ko e fakaámu ke fakatolonga he ko e fakamanatu eni e niíhi ne nau to tau í he tau.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku íkai ke maumauí ka é hiki pe ia ki he tuúnga fuka. Ne tokoni mai mo e Fakafofonga ó Vavaú 15 ó pehe óku íkai ke uesia e fuú maka ia pea ko e langa ó e Palasi ne fai e ngaue ki ai mei he pule’anga kuo hilii. Ne ósi fai mo e fakaha mei Áositelelia tenau ómai ha mapele ke faúáki á e maka fakamanatu.

Ne hoko atu ki he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e ngaue ko eni é tuki paila pea é lahi e maumau ai pea ko e úhinga ia óku fiemaú ke hiki e maka fakamanatu ki he tuúnga fuka. Ne fakamahino pe é he Fakafofonga ó Vavaú 15 ko e taimi é tuki ai e paila ko eni é íkai ke fakahoko ia he taimi é lele ai e Fale Alea mo e Sapate.

Ne meá mai e Minisita Fonua, Savea mo e Ngaahi Koloa Fakaenatula ko e maka óku fai e tukuingata e potungaue ke fakapapauí é fakatolonga e maka, ka heíkai ngalo he loto ia e Tonga á e niíhi ko ia ne nau to tau he ko e tuú á e sotia he maka fakamanatu óku hanga ki he Noate ki he feitu’u ne to tau ai e kau sotia Tonga óku teéki ai ke nau foki mai ki Tonga. Ne hoko atu e femeááki ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú éne fakamamafa he hisitolia ó e konga kelekele mo e maka fakamanatu.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Fakalotofonua, ko e kií sotia pe óku toó kae tuú pe fuú maka he óku íkai lava ke hiki á ia óku toni ia é 40. Ko e lava e ngaue pea é toki fakafoki mai leva e maka. Ne meá mai e Minisita Fonua mo e Kau Tau Á Éne Áfio é fai honau lelei taha ke fakahoko e ngaue.

Ne hoko atu e ki he Fakafofonga ó Haápai 12 éne tokanga ki he vaá palani kolo koeúhi kuo lahi e fetokehekeheáki í he ngaahi e fosoa pea kau ai mo e langa ko eni í Pangai Sií. Ne tokanga á e fakafofonga ki he fiemaú ke fakamanava’i kotoa e ngaahi kupu ó e Lao ki he PUMA kae lava ke fakasiísií ha taéfiemalie.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo  Taki Mamata óku kehekehe á e mafai pea ne tokoni mai mo e Fakafofonga ó Vavaú 15 ne kau pe á e PUMA mei he kamataánga ó e ngaue. Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti Fika 2 á e Komiti Tuúmaú ki he Paánga mo e Ngaahi Fakamatala Paánga á e Puleánga.

Ne meá mai ai pe Sea ó e Komiti Tuúmaú ki he Paánga mo e Ngaahi Fakamatala Paánga á e Puleánga, Minisita ki he Hu Mai mo e Tute ó ne fakamaálaála e lipooti á e Komiti. Ne meimei ke nofo á e lipooti ki he patiseti á e puleánga kae tautautefito ki he paánga tokoni ki he Patiseti pe Budget Support.

Malolo>>>>>

Ne hoko atu ai pe hono fakamaálaála é he Sea ó e Komiti Tuúmaú ki he Paánga mo e Ngaahi Fakamatala Paánga á e Puleánga ki he lipooti á e Komiti. Á ia ko e fakamatala mei he Átita Seniale ne íkai ke kakato á e fakamatala paánga ó e 2012/2013 (unqualified). Ko e founga ia óku ngaueáki é he puleánga óku makatuúnga pe ia he paánga óku hu ki fale paánga. Ne fokotuú mei he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ke áve lipooti ki he Komiti ki he Fakafepakií ó e Taéfaitotonu.

Ne meá mai e Minisita ki he Paánga Hu Mai mo e Tute kuo ósi e átitai ia e paánga ko ia ne fakafiemalie pe ia pea é íkai fiemaú ia ke toe ‘ave ki he anti-corruption. Ne hoko atu á e meá mei he Minisita Polisi, Pilisone, TamateAfi , Fefakatauáki mo e Ngaahi Ngaue  á e Kakai ki hono fakamahino ó e úhinga ó e qualified mo e unqualified í heene ha he lippooti á e Átita. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele  Fika 2 ó Haápai ke tukuhifo ki he Komiti Kakato ne íkai ha poupou pea ne tuútuúni ai pe Éiki Sea Leóleó ke paloti.

Ne tali ia í he loto ki ai a e toko 16 pea íkai ha fakaha loto.

Ne malolo hoáta ai pe á e Fale ó toloi ki he taimi 2 hoáta.

Malolo Hoáta>>>>>>>>>>>>>>

Ne toe toloi miniti é 15 á e Fale Alea  ne íkai maú tokolahi kae lava ha fakataha á e Fale.  Í he hoko atu e femeááki ne óange ai e faingamalie ki he Fakafofonga ó Tongatapu 9 fekauáki mo éne Fokotuú Tuútuúni.  Ne palotií pea ne tali í he loto ki ai á e toko 16 pea íkai ke fakahaloto ha taha. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke toó e Fokotuú Tuútuúni pea ke Fokotuú Faka-Fale Alea pe .Ne paloti pea ne tali he loto ki ai á e toko 17 pea íkai ha fakaha loto.

Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú Tuútuúni fika 8 /2015.

Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú fekauáki mo éne fokotuú ke óange ha vahenga ó e PA á e Palemia. Ne fokotuú mai é he Fakafofonga 13 ó Haápai ke tuku ange ki he Puleánga. Ka ne meá mai á e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga ne ósi fai e femahinoáki pe ia he Kapineti ka ko e loto feilaulau pe ia ne faiáki ai hono tali ‘a e PA. Ne kole ai pe é he Minisita ke tuku atu ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai.

Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongtatapu éne poupou ki he meá á e Minisita ka ko e fehuí ke óange vahe á e foha ó e Palemia pe ko e PA. Ne toe fakamahino mai ai pe é he Minisita ki he Ngaahi Pisinisi ko e fili pe ia á e Palemia pea ne nau fakaápaápaí. Ne meá mai á e Minisita Fonua ke tuku ange pe muá e meá ia á e Palemia kiate ia. Ko e PA ko e meá tauátaina pe ia ‘a e Minisita mo e Palemia.  Ne meá mai leva á e Sea ó e Komiti Kakato óku tauátaina pe á e Nopele ki heéne fokotuú pea kuo mahino e tafaáki ia á e Puleánga. Ne fokotuu mai mei he Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú ki he Nopele ke nau tali kae tuku ki he puleánga ke nau toki ngaue ki ai.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú kuo tali é he fonua á e Temokalati pea óku ne tokanga ke fakatonutonu á e úhinga ó e personal assistance.  Ne tokanga ki he pelepelengesi hono fakaúhinga ó e temokalati. Ne meá mai e Minisita Lao ko e úhinga e Personal Assistant ko e tokoni ki he Minisita pea óku nau fengaueáki mo e CEO mo honau ngaahi vahenga fili.

Ne fokotuú é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ke tuku ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai pea ne íkai ke launga e tokotaha ko eni óku íkai ke óange éne vahe. Ne hoko atu ki heFakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai éne poupou ke fai e femeááki í he melino he ko e fakaósinga ó e áho ko e kakai ó e fonua óku mahuínga ke fai honau tokangaekina.

Malolo>>>>>>>

Ne hoko atu ki he meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua éne fehuí pe óku ngaue taévahe pe á e PA ia á e Palemia. Naá ne meá óku íkai ke faka-Konisitutone ke ngaue fakatamaioéiki ha taha. Ne fakatonutonu é he Minisita Ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku fakalao pe ngaue taétotongi ia hange ko e kau volunteer.  Ko e ngaue ko ia óku mole ai e paánga óku fai ki ai e tokanga á e puleánga. Ne fakafoki é he Fakafofonga Fika 4 ó Tongtatapu éne fokotuú kae liliu ke tuku ki tuá á e fokotuú ko eni.

Ne fokotuú é he Nopele Fika 2 ó Vavaú óku lahi e folau á e PA. Ne fai e fakafekiki á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú mo e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata pea ne ósi fakatokanga tu’o ua kia kinaua é he Sea ó e Komiti Kakato. Ne toe tokanga á e Fakafofonga Nopele ó Éua ki he ngaahi meá í he lotoí puleánga óku access ki ai e tokotaha PA he óku ne fai e fatongia ó fakatatau ki he ngaue óku ne fakahoko. Óku ne tui ke óange pe vahe ia á e PA he óku lahi e ngaahi meá óku maumau koeúhi ko e íkai ke óange éne vahe.

Ne fakamaálaála mai é he Minisita Paánga ko e taha e ngaahi monu’ia ó e Houéiki Minisita ke í ai haánau PA pea óku fou pe ia he PSC. Ne ósi fai e fetuútaki ia ki he Crown Law ó ái éna contract femahinoáki ó kau ai mo éne vahe. Óku fakangatangata pe á e ngaahi fakamatala óku átaa ke ala ki ai he óku ha pe mo ia heéne aleapau. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Éua á e public fund, ka ne meá mai e Minisita Paánga ko e private fund pe ia.

Ne tokoni mai á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ko e fokotuú ia ke óange vahe ia á e Palemia.  Ne fokotuú mai é he Fakafofonga Nopele ó Éua ko e meá óku ne tokanga ki ai ke óange á e totonu á e tokotaha ni koeúhi ke ne maú e ngaahi monuía ó e lakanga ni.

Ne fai e fokotuú ke paloti í he fokotuú ke tali pe íkai ke tali. Ne loto ki ai e toko 7 ne íkai loto ki ai á e toko 9. Ne íkai tali ia í he íkai ke loto ki ai e toko 9.

Hili e lipooti á e Sea ó e Komiti Kakato ne palotií fakaángataha pe ngaahi fakamatala fakataú á e Ngaahi Potungaue í he i, ii, iii,   iv ó e ásenita pea ne tali ia é he toko 18 pea ko e ngaahi Fokotuú Tuútuúni  5 mo 6 ne tali í he loto ki ai á e toko 18. Ne palotií mo e ngaahi lipooti ááhi faka-Fale Alea á Tongatapu 9, Vavaú 15, Tongatapu 4 mo Tongatapu 7 pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 17.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM PULELULU KO HONO 9 Ó SEPITEMA 2015.
FALE ALEA

Go to top