Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga.

Áho Pulelulu 09 ó Sepitema 2015.
10:00AM
FALE ALEA Ó TONGA
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e taliui ne meá mai ai pe á e Éiki Sea ó e Fale Alea ki he fakataha ne fakahoko ki Niuíoke fekauáki mo e ngaahi taumuá é 17 ke ngaue ki ai á mamani í he Sustainable Development Goals pe SDGs. Ne hoko atu ai pe ki ha meá á e Minisita Moúi Leóleó fekauaki mo e Tohi Tangi fika 15 ki he á moa í Puke. Ne fakaha e lipooti óku moóni e launga kuo kamata e ngaue ki ai á e potungaue mo e kautaha.

Ne fakamanatu ai pe é he Éiki Sea ki he Houéiki Memipa ke fei mo faka-kakato á e ngaahi lipooti folau ááhi faka-Fale Alea pea pehe ki he ngaahi lipooti fakataú. Ne hoko atu e meá á e Éiki Sea ki he Fokotuú Tuútuúni mei Tongatapu 9 ki hono langa ha nofoánga ki he kau toulekeleka. Ne tuku atu é he Éiki Sea ki he Minisita Paánga ke fai haáne ngaue ki ai kae toki fakahoko mai ki he Fale Alea pea ne liliu ai pe ‘o Komiti Kakato.

Komiti Kakato>>>>>>>>>>>

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú fekauáki mo éne Fokotuú Faka-Fale Alea Fika 3 ó e 2015. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele koeúhi ko e lahi e niíhi ne nau ósi fakamoóni aleapau mo e ni’ihi e Ngaahi Poate á e Puleánga ne fai e tuútuúni ke tuku kinautolu kituá pea ne toe fakafoki mai kinautolu ki loto. Ne kau ai mo e niíhi ne fekau ke fakafisi pea ne íkai ke nau fakafisi koeúhi he é aú ia ki he Fakamaauánga.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleanga éne fiefia ke fakamatala ki he ngaahi fokotuútuú á e Pule’anga fekauáki mo e ngaahi Poate. Ko e ngaahi Poate é 15 pea óku ne tui óku totonu ke toutou lipooti mai eni ki he Fale Alea he óku í he $400 miliona ‘a e koloa á e Puleánga óku nau tokangaí. Fekauáki mo e fili ó e kau Poate, kuo pau ke fili é he Minisita pea ke tali é he Kapineti. Í he aú mai ki he founga ki hono fili ha kulupu ki he kau Talekita ó e ngaahi Poate. Ne fai mo e fokotuútuú ke í ai ha penolo tauátaina. Ne ósi fai e tuúaki ke tohi mai ha taha pe ki ai kau pe mo e kau Memipa Lolotonga. Ko e tuú he taimi ni ne tokolahi e kau tohi ki he ongo Poate á ia óku kau ai e Úhila, Vai mo e Veve pehe ki he Telefoni, TBC mo e Post.

Ne kole pe ki he kau Memipa Poate lolotonga ke nau fakafisi tauátaina pe, pea ke nau toe átaa pe ke tohi ange ki he ngaahi lakanga Poate. Ko e tupu á e ngaahi Poate óku kaka mamalie pe ki ólunga pea ko e taumuá foki e Poate ke fakalele fakapisinisi á e ngaahi Poate. Ne tokanga á e Minisita ki he 10 miliona á e tupu e ngaahi Poate ó fakahoa ki he 400 miliona óku óatu ke nau ngaueáki óku meimei ko e peseta pe ia é 2. Ne fakatataáki é he Minisita á e kole ko ia ki he vai ke holo pea ko e peseta é 5 óku meimei 2 kilu ia ko e toó mei he seniti patiseti ko ia á e Poate. Í he taimi tatau óku fai e kole tokoni ki muli á e ngaahi Poate é niíhi pea mo e naunau pe meángaue koeúhi é íkai lava kenau fua á e ngaahi fakamole ko ia.

Fekauáki mo e ngaue fakatatau ki he Lao naá ne meá ko e ngaahi meá kotoa pe óku fai e fekumi fakalao he taimi kotoa ki he ngaahi fiemaú óku nau sio ki ai koeúhi óku íkai hanau taukei í he malae ó e Lao. Ne meá mai e Minisita Tamate Afi, Polisi, Pilisone, Fefakatauaki mo e Ngaahi Ngaue ‘a e Kakai fekauáki mo e fiemaú ko ia ke holoki á e fakamole ki he Vai ó kau ai e ngaahi vai faka-kolo hange ko hono toó e tute mei he ngaahi talamu lolo.

Ne tokoni mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú pe é lava ke fononga fakataha e puleánga ke tatau pe á kolo mo úta koeúhi ko e moúi á e kakai he kuo lahi e to ia á e taifoti he ngaahi kolo í úta.  Ne fokotuú é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ó kole ke fakakau mai mo tahi ki he memipa Poate he ko e tuútuúni á e Poate óku kau ai mo tahi. Naá ne toe kole ke óua é tuúsi muá á e úhila í he úluaki mahina kae fakatokanga pe pea ke toki tuúsi he ósi á e mahina é tolu.

Ne fokotuú mei he Fakafofonga ó Tongatapu 9 naá lava ke tukutukuhifo e ngaahi fakamole ki he taki e úhila mo e fakauaea ó e ngaahi fale foóu. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ko e vai ki Nukuálofa ia óku tuú ia í Tongatapu Fika 6 kae totongi e vai ia ki he Poate.

Malolo>>>>

Ne meá ai pe Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke fai ha tokoni ki he ngaahi kolo ki ‘uta hange ko Tongatapu 6 koeúhi ko e ílo mo e taukei é he Poate ke tokoni ki he ngaahi kolo.

Ne tokanga á e Fakafofonga ó Tongatapu 9 ki he ngaue ne fai é he Poate ki he úlu ákau ne ta ke ngaueáki ki he pou úhila ó feúnga pe mo e paánga é 48 ki he fuú ákau ka ko e fuú ákau é 250. Ne fakamahuínga e ngaahi fuú ákau ko eni ó pehe óku íkai paánga é 400 ki he fuú ákau. Ne me’a mai á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ko ‘ene tokanga ki hono fili ó e niíhi óku nau memipa í he Poate pea pehe ki he ombudsman.

Ne hoko atu á e femeááki he fokotuú faka-Fale Alea Fika 3 ki ha meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua mo éne fehuí pe óku í ai nai ha toe fakalavelave ki hono toe fakamoúi ó e Poate á e Ngaahi Koloa pe Commodities Board. Ne hoko á e Poate ko eni ko e maúánga moúi ki he kakai ‘o e fonua. Ko e fokotuú pe ko e ha ha meá ke ne fetongi á e maúánga moúi ko ia he ne fua siaine mo fua niu e kakai he uike kotoa. Ne hoko atu e me’a á e Fakafofonga Nopele ki he ngaahi oate óku ne fekauaki mo e moúi á e kakai. Óku kau heni á e vai mo e úhila. Óku fai e tokanga koeúhi ko e nounou e maúánga vai í Éua óku tukuakií ki he ta ó e úluákau. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ko e telefoni óku maámaá pea óku fiefia á e kakai ai ka óku ne tokanga ki he paánga lahi óku hu ki tuá mei he fonua é he kautaha muli. Naá ne hoko fakatataáki e vakapuna ki hono fakataá ó e kautaha vakapuna muli ke nau feáuhi í Tonga ni.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e kautaha vakapuna Fiji Air óku í ai énau dividend ki he puleánga he óku tau shareholder í he kauataha ko e peseta é 1. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua kapau óku pehe á e peseta é 1 huanoa kapau ne peseta é 15. Ne hoko atu ai pe ó pehe ne mate kautaha Royal Tonga ko e tukuakií ne vahe lahi e kau poate ko ia. Ka ne fakatonutonu mai é he Minisita Polisi, Pilisone mo e Tamate Afi ne íkai ko e vahe lahi pe ne tupu mei ai e mate á e kautaha ka ne í ai pe ngaahi meá kehe. Ne hoko atu e tokanga á e Fakafofonga Nopele ó pehe ko e paánga ko ia óku tanaki ‘e he ngaahi kautaha vakapuna muli í Tonga ni óku lahi ange ia he ngaahi fakamole ko ia ne fai é he kautaha.

Ne toe hoko atu e Fakafofonga Nopele ki he ngaahi Poate ko ia óku  fakatahaí he ‘e hange eni ia ha émipaea makehe. Óku íkai ke ne tui óku memipa  ha tokotaha memipa Fale Alea í ha Poate. Naá ne fehuí pe óku í ai ha fepaki í he fai tuútuúni ko eni mo e Lao. Koe palopalema heni ko hono fekau ke fakafisi á e kau memipa teékiai ke ósi e taú ngaue ne fakamoóni ki ai e kau memipa. Ne tokanga á e Éiki Nopele ki he aleapau ne fakamooni ki ai e kau memipa Poate. Ka ne fakatonutonu é he Minisita ó e Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku kau á e incompetent á e memipa Poate í he founga é lava ke tukuáki ki tuá ha memipa Poate. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele óku fiefia ia he tali mei he Minisita ke mahino ko e taha ia e ngaahi meá ke tuku atu ki tuá ha memipa Poate.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga    óku íkai pe ke memipa ha Minisita ia mo ha Memipa Fale Alea ki ha Poate he ko e lao pe ia. Ne fai pe kole ki he kau memipa ke nau fakafisi ke tokoni ki he polokalama fakalelei ko eni á e puleánga.

Malolo Hoáta>>>>>

Ne hoko atu ai pe á e Minisita í he tuúsi ‘o e Úhila mo e hoko. Ko e úhinga ó e mamafa e taki ó e úhila pea ko e fakamole úluaki ko e fakamole á e Poate í he koloa mo e fakamole ki hono taki. Ne fai e sio ki he fakamole ‘a e Poate naá lava ke fakasiísií. Ko e konga ko ia ki he totongi ó e úhila óku makatuúnga ia í he totongi ó e lolo pea ko e konga ko ia óku íkai ke fekauáki mo e lolo óku feinga ai ke fakasiisií e fakamole kae lava ke fai ha ngaue ki hono holoki e ngaahi totongi óku hilifaki ki he kakai.

Ko e Sola ko e paánga ko ia é fakahaofi hono ngaueáki óe sola óku ósi í loto pe ia. Ne fakatonutonu mai é he Fakafofonga Nopele Fika 3 ó Tongatapu ko e meá óku hoko óku íkai ko e lolo ka ko e ngaueáki ‘o e sola óku totonu ke fakahaofi ai e meimei miliona he paánga óku ngaueáki ki he lolo.Ne meá á e Fakafofonga Nopele óku íkai ke ne tui ki he fakamatala óku ómai koeúhi ko e fakamatala mei he Poate óku meimei ke save ai e paánga é 8 kilu hono ngaueáki e sola ko ia í Vaini pea ka tanaki atu mo Popua pea é tonu ke í he lau miliona ia. Naá ne meá óku totonu ke toe holo ange totongi e úhila pea fakamaópoópo mo e paánga óku tonu ke ma’u mei he ngaahi renewable kuo fokotuú.’

Ko e konga ki he tokoni á e Poate Vai ki he Ngaahi Kolo ne ósi fai e kole ki he Poate ke fai ha fengaueáki mo e ngaahi tukui kolo. Ko e meá ki he Commodities Board oku teéki ai ke fai ha sio ki ai ka ko e fokotuú mahuínga eni. Ko e sio he taimi ni fefe ke fakaáiái pe ngaahi pisinisi taautaha óku nau lolotonga fai e ngaahi ngaue ne fai é he Poate Ngaahi Koloa kimuá atu. Ko e fehuí fekauáki mo e Ombudsman óku ikai ke malumalu e kau ngaue ia ‘a e Poate he PSC pea é ngofua leva kenau ngaueáki é kinautolu ia á e Ombudsman. Ne fokotuú mai ai pe é he Minisita ke tuku ange fokotuú ke tali pea ke tuku ange ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai.

Ne fehuí é he Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú kapau é íkai ke fakafisi á e niíhi ne fokotuú atu ke nau fakafisi tauátaina ko e ha nai e meá é hoko. Ne toe hoko atu e Fakafofonga ki he kaveinga fekauáki mo e ngaahi vaka mo hono totongi ki he Poate ó tatau ai pe pe é noó ki uafu pe li taula ko e kei totongi ai pe fakaáho. Ne toe fehuí ki he lahi ko ia ó e vahe á e kau poate í  hono fakatahaií ko eni ó e ngaahi Poate. Ne toe tokanga á e Fakafofonga ki he ngaahi launga ki he vahenga ó e kau Poate, he óku íkai ke totonu ke tu’usi e vahenga koeúhi ko e pehe óku fakamole. Óku úhinga á e vahenga koeúhi ko e ngaue lahi óku nau fai.

Ne kole Fakafofonga ke vakaií kotoa e ngaahi tafaáki kae óua é tapalasia sií kau Poate. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Éua pe é malava ke cooperative mo e ngaahi pisinisi taautaha pea ke toki fakaátaa ha taimi é malava ai ke toki mavahe ó lele íate ia pe. Ne fakaósiáki é he Fakafofonga Nopele á éne kole ki he Pule’anga ke tuku a hono tukuakií ó e Puleánga kuo hili. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú óku ne ósi maú e fakamatala ne faleí é he Ombudsman ne íkai ke fakalao e founga ke tukuáki ki tuá á e kau memipa Poate pea ne toe faitohi atu e Minisita ke nau toe foki atu ki he ngaue. Ne toe fehuí pe óku kei aleapau fakataú 1 pe á e kau ngaue á e poate vai pea ne talamonu atu ai pe ki he Minisita koeúhi ko e fatongia mamafa óku ne fuesia.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu Fika 9 ó ne fehuí ki he ola mo e taumuá ó ha ngaue hange ko e Poate. Ko e lolo ‘oku íkai ke tukuhau pea toe tanaki mai mo e sola kae kei mamafa pe á e úhila.

Ne palotií ke tali ke áve pe ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai pea ne loto ki ai e toko 14 pea ne íkai ke loto ki ai á e toko 1.

Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú Faka- Fale Alea fika 4 áki ha meá mai mei he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata he ko ia óku fekauáki mo e fokotuú ko eni. Ne meá e Minisita óku fakatuútamaki pe á e konga hala ko eni óku tuú ai e ápi tukuhau ko eni óku makatuúnga mei ai e launga. Ko e taumuá éne Potungaue ke hao mo malu e fefonongaáki á e kakai he vahaá hala ko eni.

Malolo>>>>>

Ne íkai ngata pe he fakatuútamaki ó e konga hala ko eni ka óku ne toe fiemaú ke matamata lelei mo e konga hala ni. Ne tokoni mai e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ke áve ki he Ombudsman ke nau ngaue ki ai. Ne meá mai e Minisita ko e launga pe óku í ai ha meá óku hala he ngaue ko ia ne fakahoko ki hono teke ó e kelekele, pea ne toe fehuía ai pe óku hala nai e ngaue ne nau fai. Ka ne fakatonutonu é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ne tonu ke fai e due process pe ne fai nai ha femahinoáki mo e tokotaha ko ia. Ne tokoni mai e Fakafofonga ó Vavaú 15 ko e ngaue mahuínga ia ka ko e founga ne tonu ke nau femahinoáki mo e tokotaha hoóna á e ápi.

Ne kole á e Minisita ki hono tukuakií ó e kau ngaue pea óku ne faingataáía. Ne toe kole ki he tokotaha ne launga ke fetuútaki ange kapau é í ai ha meá ke totongi pea ke totongi. Ne hoko mai ki he Fakafofonga ó Vavaú 15 ó ne pehe kuo ne maú ha txt mei he tokotaha haáne e ápi, ne toki fetuútaki ange pe Potungaue áneafi. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ke paloti pe ke ‘ave ki he Puleánga ke fai haánau ngaue ki ai pea ne fakafoki ai pe é Vavaú 15 éne fokotuú.

Ne paloti pea ne tali í he loto ki ai á e toko 15 pea ne íkai ha fakaha loto ki ai.

Ne fokotuu ai pe mo e lipooti ááhi á Tongatapu 6 pea ne fokotuu ó Paloti ó tali í he loto ki ai á e toko 16.

Ne fokotu’u mo e lipooti a Vavaú 14 pea ne tali í he loto kotoa ki ai á e Komiti Katato ko e toko 16.

Ne liliu aipe á e Komiti Kakato ó Fale Alea pea toloi á e Fale Alea ki he 10:00am ó e Tuápulelulu

TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E TUÁPULELULU 10 Ó SEPITEMA 2015.
FALE ALEA

Go to top