Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga

Áho 10/9/2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e tali ui ne meá mai leva á e Éiki Sea ó e Fale Alea ó talitali á e Houéiki Memipa. Ne hoko atu ai pe ki he folau faka-Fale Alea ki Taileni pea ne tali ia he loto ki ai ‘a e toko 15 pea ne íkai ke loto ki ai e toko 2. Ne fehuía é he Fakafofonga Fika 2 ó Tongatapu á e toutou folau á e Fakafofonga Nopele ó Niua í he ngaahi folau. Ne hoko atu ki ha hohaá mei he Fakafofonga Fika 13 ó Haápai ki he ngaue á e kau contractor ó nau maú é kinautolu e ngaahi naunau motuá á e kakai pea nau kei fetongi pe áki ha meá foóu. Ne fakamalo ai pe ki he Éiki Sea ó e Fale Alea mo e Fale pehe ki he Kapineti koeúhi ko e lava ke lele á e vaka ki Haápai.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ó fekauáki mo e monomono óku moóni pe ia. Ne íkai ke fiemalie á e Minisita ki he founga ne faiáki e ngaue koeúhi ne íkai ha kaunga ia ki ai á e Potungaue. Ne kole ‘e he Minisita ki he Éiki Sea ke tuku ange ha faingamalie ke fai ha ngaue ki ai. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ki he ngaahi tangike vai ko e tokoni mei Ámelka naá lava ke kau mo Haápai. Ne meá mai e Palemia Leóleó ko e ngaahi tangike ia ko eni ne ósi fili pe ngaahi kolo ia ke tufa ki ai ka é kei lava pe ke fai ha kole.

Ne liliu ai pe ó Komiti kakato.

KOMITI KAKATO>>>>>>>>>>

Ne kamataáki e ngaue á e Komiti Kakato e lipooti é he Tokoni Palemia á e Lipooti Fakataú á e Potungaue MEIDECC. Ne meá e Tokoni Palemia ko e toki fuofua taimi eni ke lipooti ai e Potungaue ni í hono fakatahatahaí á ia ko e  fakamatala éa, ma’uanga ivi, fakamatala, tokangaekina ó e ngaahi fakatamaki fakaenatula, átakai, feliuliuaki á e éa mo e fetuútaki.

Ne meá á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu í heéne tui ko e potungaue ko eni é 9 óku ngali tuú faingataá ki he kakai e ngaue mo e potungaue ko eni. Koe tokanga á e Fakafofonga Nopele koeúhi ko e ngaahi potungaue óku nau felalaveí kinautolu hange ko e feliuliuaki á e éa mo e átakai óku nau fekauáki kinautolu ia mo e Potungaue Fonua mo e Savea. Pea óku ne tui ko e poto mo e taukei á e ngaahi potungaue kehe óku felaveí ia mo e ngaue á e potungaue kehe.

Malolo>>>>

Ne kamataáki e femeááki e tokanga á e fakafofonga ó Tongatapu 9 ki he fetuútaki koeúhi ko e uesia óku fai é he mobile phone mo e ‘initaneti. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne tokanga ki he feliuliuaki á e éa. Ne kau ai mo e matemate á e telefoni pehe ki he internet. Ne kau mo e letio he hohaá ki ai á e Minisita ko e matemate tautautefito ki he letio AM.

Ne hoko atu ki ha tokanga mei he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu fekauáki mo e tokateu ki he Tsunami. Óku sai pe meá fakaongo leó lahi ka ko e tokanga ki he hala ke fakaleleií pea ke í ai mo ha fale ke hao ki ai e  kakai. Naá ne fokotuú koeúhi ko e ngaahi kalapu kava Tonga hono vahenga óku nau loto ke langa e fale hufanga ka kenau fengaueáki mo e Palemia.

Ne meá mai e Éiki Tokoni Palemia óku moóni pe Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu pea óku fai pe honau lelei taha ke fai e ngaue. Ko e meá ki he hohaá fekauáki mo e internet, óku lolotonga fai e ngaue mo e alelea ke fai hono siofi e palopalema. Naá ne meá ko e peseta é 90 ó e ngaahi ápi nofo’anga óku í ai énau mobile phone. Oku fai e tokanga ke ái e ID í he taimi óku lesisita mo fakatau ai ha Sim Card koeúhi kae lava ke ílo e niíhi ko ia óku nau ngaue halaáki e tekinolosia. Fekauáki mo e service í Vavaú mo Haápai óku mahino pe kehekehe pea kuo ósi fai e ngaue ki hono fakatoka ó e cable ki Vavaú mo Haápai. Ko e letio kuo holoki e ngaahi letio FM mei he 3000 ki he commercial ó 2500 pea holo hifo ki he 1500 á e non commercial pea 500 á e ngaahi letio community.

Ne fakakau he meá e Tokoni Palemia óku fai e sio ki ha hala fakakavakava ke lele mei Popua ki Folaha ke tokoni ki he hola á e kakai í ha taimi é hoko ai ha Tsunami. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ki he tuúnga ko ia óku í ai á e suicide prevention, he óku lahilahi mo e niíhi óku fai hono fakamamahií kinautolu ó ngaueáki á e ínitaneti pe cyber bullying.

Malolo>>>>>>

Ne tokanga á e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ki he ngofua ko ia ki hono fakamafola ó e ákapulu ki he ipu á mamani ke ‘oange á e ngofua ki he kotoa ó e ngaahi letio he kuo ósi totongi é he puleánga á e taha kilu ki he totonu ke fakamafola. Ne meá mai e Palemia Leóleó é fai e ngaue ki ai.  Ne hoko atu ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú éne tokanga ki he manupuna ko e malau pea hoko atu ai pe ki he vai mo e palopalema é fehangahangai mo e tukui motu í Tokelau. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ki hono ngaueáki ó e telefoni toótoó ki he ngaahi meá hala mo kaka pea kau ai mo e ongoongo, ngaahi polokalama hange ko e facebook. Óku ne fakaámu ke kei lakai pe á e fakalakalaka mo e taki mamata kae óua é uesia ai e fonua.

Ne meá mai e Palemia Leóleó óku kei hokohoko atu he uike ni á e ngaue ki hono tokangaekina e feinga ke fakasiísií hono ngaueáki ó e tekinolosia ki he ngaahi ngaue kaka mo kovi. Ne fakamalo e Tokoni Palemia ki he ongo Minisita malolo hono tataki lelei e ngaue mei he kuo hili pea óku í ai e fakaámu ke kei hokohoko lelei pehe atu ai pe.
Ne hoko atu ki he Minisita ki he Ngaue Fakalotofonua ‘one meá óku moóni e meá á e Fakafofonga Nopele fekauáki mo e Malau he óku tonu ke taótaófi hono toó ó e fuaí Malau pea íkai ngata ai ka ne ómai e manupuna ke fakaili he motu ofi mai ki Vavaú pea ne kamata ke ola lelei ka ko e palopalema tatau ai pe hono toó e fuaí malaú ‘e he kakai. Ko e meá fekauáki mo e Facebook naá ne fiefia koeúhi kuo kamata ke ngaueáki mai é he kainga mei he ongo motu á e facebook ó hange kuo toe vaofi ange ai e nofo.
Ne fokotuú ó poupou pea palotií ó tali í he loto ki ai á e toko 15 pea íkai ha fakaha loto.

Ne hoko atu ai pe ki hono aleaí ó e Lipooti äáhi faka-Fale Alea Vavaú 16.  Ko e taumuá ngaue ke hikií peseta ‘e 100 e maúánga moúi mo e paánga hu mai hili e taú é 4 ka hoko mai. Ko e ua ke toe moúi lelei ange ngaahi famili mo moúi fuoloa ange pea ke nau fiefia mo malu énau moúi. Ne toe meá á e Minisita óku ne toe tokanga foki ki he kakai ko ia ó Holonga óku nau nofo í tuápuleánga.

Ne fehuí mei he Fakafofonga ó Tongatapu Fika 4 pea kuo maau pe palani ngaue ia á e Minisita é toe fiemau ha paánga ki ai pe kuo maau pe ia ka ne meá mai e Minisita ko e ái ke kole mai ki he puleánga. Ne hoko atu e Fakafofonga ki he ngaahi fiemaú ki ha fale lalanga pehe ki ha tauánga pasi. Ko e fakaámu ke langa á e ngaahi fale lalanga ko eni ke áta mo tauátaina e kakai fefine.

Malolo>>>>>>

Ne hoko atu e Minisita ki ha founga ke tokoni ai e puleánga ki hono fakatau ó ha seti palau é 4 á ia óku fakafuofua ki he paánga Nuúsila é $50,000 ki he taha pea hoko atu ki he maama hala ko e senita ki he moúi kaeúmaá á e ngaahi laipeli. Kole ke fokotuú e ápiako í Holeva.

Ne fokotuú mei he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ki he Minisita ke toótoó kongokonga lalahi pe he óku vave pe taimi. Ne tokanga á e Fakafofonga ó Haápai 12 koeúhi ko e ngaahi fokotuú óku ómai mei he vahenga fili ko e fiemaú vivili úluaki pe ki he nima kuo ova ia he miliona. Ne tokoni mai e Fakafofonga Nopele fika 3 ó Tongatapu óku totonu ke fakapotopoto á e fiemaú he óku í ai e ngaahi mea ia óku totonu ke talanoaí pe ia é he ngaahi koloa.  Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ko e tokoni he óku ha pe ia  he peesi 47 á e áta “Temau fili ía Lavulavu Vavaú 16” pea tali mai é he Minisita “Malie pea Leso ee”.

Ne hoko atu ki ha meá mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu éne tokanga óku fakaófoófa e lipooti ia pea ka óku ne hohaá pe óku í ai ha polokalama to ákau koe’uhi ko e fokotuu ki he fale lalanga. Pea ko e meá é taha ke fai ha tokanga ki ai ko ha fale fakamalohisino.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ki heéne fakamaálaála óku ‘i ai e ngaahi fiemaú ia óku meimei tatau pe pea óku tui ia é malava ke fakatahatahaí ke áve ki he puleánga. Ne fokotuú ai ke ngaue malohi e kakai kae lava ke maú ha meá pea kuo lahi e moúi faka-falala ki he puleánga mo e ngaahi fonua muli. Ne kole ai e Fakafofonga ke toki fakaósi ki he Monite pea ne tali pea liliu ai pe ki he Monite 14 ó  Sepitema.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM, ÁHO MONITE 14 Ó SEPITEMA, 2015.
FALE ALEA

Go to top