Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 14 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu á ia ne tataki é he Fakafofonga ó Tongatapu 2 mo e taliui ne hoko atu ai pe meá talitali é he Éiki Sea á e Houéiki Nopele. Ne meá mai leva á e Éiki Palemia fekauáki mo e ngaahi fakataha ne kau atu ki ai. Ne kau ai e fakataha e kau taki ó Polinisia fekauáki mo e feliliuaki á e Éa  pea ne hoko mai ai ki Fisi í he kaveinga tatau. Ko e fakataha fakamuimui ko e fakataha á e kau taki e ngaahi fonua ó e Pasifiki ne fai eni ki Papua Niukini. Ne fai e tokanga á e ngaahi fonua e Pasifiki ki he lahi e mamaó á e Houeiki Minisita mei he Kapineti pea tuku ki he takitaha fonua ke nau takitaha ngaue ki he palopalema ko eni. Ne meá mai e Palemia fekauáki mo Poói pea ne tokanga á e Palemia ke fai haáne tali ki ai.

Ne meá mai e Minisita Fonua ko e meá ki he Pangike Siaina ne hala pe maú ki ai pea kuo fakakakato e ngaue ki ai ke fai e tali ki he pangike ápongipongi pea ne fakamalo ai e Fakafofonga Nopele ó Éua koeúhi ko e tali mei he Éiki Minisita. Ne tokanga á e Fakafofonga ó Haápai 12 koeúhi ko e tuúnga óku í ai e fosoa ó e vahe Lifuka. Ne mahino ko e kautaha Nuúsila ne foaki ki ai e aleapau ke nau fai e ngaue ki he fosoa. Ne hohaá á e Fakafofonga koeúhi ko hono fakahoko mai ko e tokotaha eni ia mei Haámoa te ne fakahoko e ngaue ki he fosoa. Ko e hohaá ko e fakahoko fatongia mo e ngaahi kupu felalavei. Ko e hohaá koeúhi ko e ngaue ia ko eni óku fai pe ia í tuá ó íkai ha ílo ki ai á e komiti.

Ne meá mai e ‘Eiki Minisita ko e aleapau ko eni ne fakamoónií ia í Sanuali ke fakahoko é he Potungaue ki he Ngaahi Ngaue Lalahi pea kuo ósi e mita é 20. Óku fai e ngaue fakataha á e Potungaue Ngaahi Ngaue Lalahi mo e NIMO. Ne teéki ai ke contract á e ngaue ia ko eni pea ne lahi e paánga ia ne fiemaú ki ai. Fekauáki mo e tokotaha ne tokanga ki ai e Fakafofonga ó Haápai 13, ne pehe é he Minisita ko e tokotaha Haápai pe ia ko éne fie tokoni pe ána ki he ngaue.

Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai koeúhi ko e fuú maka ne under ia he Komiti Fakalakalaka á Haápai pea ne fehuí ne tonu ke úluaki ílo e Komiti á Haápai ki he ngaahi meá óku hoko. Ne tokoni mai á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ne ósi toutou fai e ngaue mo e savea ki he ngaue ko ia ki he fosoa. Ne fai e fakatetuá ki he paánga í he climate change fund ke hu mei ai ha tokoni ki he fosoa. Ne hoko atu ai pe á e Fakafofonga ó Haápai á éne hohaá koeúhi ko e founga ngaue tautautefito ki he EIA mo e Procurement. Ko e taimi ne fakahoko mai ai e ongoongo ne ongo kehe ia hange óku ne tukuhifo e énisinia á e potungaue.

Ne fakahoko mai mei he Fakafofonga ó Haápai 13 ko e motuá énisinia mei Haámoa óku ngaue taétotongi pe ia. Pea ne fakaha mei he Fakafofonga ó Haápai 12 ko ‘ene tokanga pe ána ia ki he founga ngaue pea ke fakafoki kotoa e ngaahi meá ko eni ki he Komti Langa Fakalakalaka á Haápai. Ne tokoni mai e Minisita Lao kapau é tokoni e kakai pea ne kole ki Tonga kotoa  koeúhi óku fiemaú e fengaueáki he óku íkai ke lahi e paánga á e puleánga. Ne meá mai e Fakafofonga ó Haápai 12 kuo ósi mateuteu e kakai ia ó Haápai ia  ka ko e founga pe óku ne tokanga ia ki ai.

Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato pea malolo ai pe.

Malolo>>>

Komiti Kakato

Ne hoko atu ai pe ki he Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata  ki he ngaahi fokotuú í he lipooti ááhi á e Vavaú 16. Ne kau he fokotuú á e Fakafofonga ke vahe fanga kií pepee pehe ki ha vahe fakataha á e kau Ófisa Kolo mo e kau Pule Fakavahe. Kole ke fakafoki mai e Maketi Útukalongalu ki he kakai mei he kautaha muli óku nau lolotonga tokangaí e maketi.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 9 ó ne fakamanatu óku kei laumalie lelei pe á e lao ó e kolo tautautefito ki he fakataka ó e fanga monumanu í he kolo. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú éne fehuí pe ne maú ha ngofua mei he kakai ke nau ási he lipooti pea hange eni ia óku nau fakafalala he lahi ko ia ‘o e ngaahi fokotuú. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ke fakangatangata pe á e fiemaú fakatatau ki he meá óku maú he fonua. Ó fefe ke ngaueáki e foí niu mo e konga lesi ke ne fetongi á e huákau ne fokotuú mai é he Minisita. Ne fakaósiáki é he Fakafofonga Nopele á e fokotuú ke ngaue fakataha.

Ne fehuí mei he Fakafofonga 4 ó Tongatapu koeúhi ko e maketi ó Vavaú óku puke ia é he palangi pea óku totonu ke fai ha hohaá ki ai. Ne meá mai e Palemia óku moóni e fehuí ia ne íkai ke fakatokangaí he ne kau eni ia he ngaahi koloa á e Tonga Investment. Ne hoko eni ia he pule’anga he 2010 pea ‘oku ne tui óku totonu ke fai ha ngaue ki ai.

Ne meá mai e Fakafofonga  Nopele ó Éua óku í ai e moóni he fehuí ki he kelekele óku tuú ai e Maketi. Ne fokotuú naá lava ke fakafoki mai ki he puleánga ki he konga kelekele ko eni. Ne toe tokanga á e Fakafofonga Nopele kapau é toe tuku atu e lipooti ke fai ha ngaue ki ai kae toki fakahu fakataha mai mo ‘ene lipooti í he taú kahaú.

Malolo Hoáta>>>>>

Ne hoko atu e femeáki hono liliu ki he Komiti Kakato. Ne kole ai pe ‘e he ‘Eiki Sea ó e Fale Alea ki he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke ne Sea fakataimi í he Komiti Kakato.

Komiti Kakato

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú fekau’aki mo e fokotuú he lipooti á Vavaú 16 ki ha neesi pehe ki he Potungaue Polisi ki hono tauhi e melino. Ne poupou ke toe tokanga ange á e Puleánga ki hono siofi e kakai ke fakaáiái ke fakangaueí pea ke fiemalie á e kakai.

Ne meá mai e Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ko e fakaámu ia ke lava ke teuí nautolu ki hono akoí e kakai í hono vahenga hange ko e neesi, polisi pea ke nau foki pe ki Vavaú ó ngaue ai pea ko e maama ko ia te nau foki mo ia é tokoni ia ke fakamaama e kakai. Ne fakamalanga mei he Fakafofonga ó Haápai 13 ó ne pehe ko e lipooti fika úluaki eni he ngaahi lipooti. Ne pehe ko e maólunga taha eni he kuo aú e Fakafofonga ia ki he kotoa e kakai pea kuo aú ia ki he loto fale.

Ne fokotuú ai pe ke tali á e lipooti ka ne me’a mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele ke fai ha toe tokanga makehe ki he ngaahi tafaáki kehe hange ko e sipoti.

Ne fokotuú pea poupou ke tali fakataha mo e fakatonutonu pea ne tali ia í he loto ki ai á e 16 pea íkai ha fakahaloto..

Ne hoko atu ai pe ki he lipooti á e Fakafofonga ó Haápai 13. Ne kau he fiemaú ke langa ha uafu pea kau ki ai mo Óúa. Ne kole mo Pukotala ke fai ha tokoni á e puleánga ki hono langa ó ha uafu. Ko Kotu ne nau fiemaú é kinautolu ia ha fosoa koeúhi ko e áuhia á e óneóne í he. Ne í ai mo e hohaá koeúhi ko e ngaue ki he langa afaa. Ne í ai mo e hohaá ki he savea ne fai he hili á e afaa ko Íeni. Ne fokotuú ke fakakau e kau ófisa kolo mo e kau pule fakavahe, ófisi ó kovana ki he NEMO. Ne tokanga á Matuku ki he vahe á e kau vaivai ó kau ai mo e íkai ke maú e tohitaú ia ó e kau vaivai é niíhi. Fekauáki mo e vai óku í ai e hohaá koeúhi é hoko eni ko e palopalema. Fiemaú ha tangike ke tanaki ki ai e vai.

Ne toe tokanga e Fakafofonga ki he palopalema ‘o e fetuútaki he ko e taimi ia é niíhi óku mate fetuútaki ia. Ko e kole naá lava ke tuú ha fuú pou í Tofua koeúhi ke tokoni ki he fetuútaki. Kole é Haáfeva ke afeí ange fiber optic ki Haáfeva.

Ne fai e kole koeuhi ko e kau polisi faka-kolo he ko e mafai óku óange ko e fakasiosio pe, ka ko e kole naá lava ke nau tokoni ‘o puke áki e kau faihia. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele Fika 2 á Haápai ko e fakakaukau ki hono langa ha malaé ákapulu í Nomuka pea ke fai ha feáuhi ákapulu á e kau matuótuá. Ne tokoni á e minisita Lao é fai e tokanga ia ki he tohi taú pea ke toki fai ha ngaue ia ki he polisi fakakolo. Ne meá mai e Minisita Polisi óku ne tui ia ke óange pe ha kií mafai ki he kau Polisi fakakolo pea é toki lava ke áve haánau allowance he patiseti hoko á e puleánga. Ne meá e Minisita Polisi óku tokosií e kau Polisi pea ke óange pe ha allowance koeúhi é íkai lava ke fakavahengaí e kau polisi fakakolo ia.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú ko Haápai óku fengaueáki pe kaunga taha ki he ngaahi kaveinga fakamamani lahi ko e feliliuaki á e Éa. Ko Haápai óku tuú lavea ngofua taha ki he feliliuaki á e Éa.

Malolo>>>>>>>>>>

Ne hoko atu e femeááki ki he Fakafofonga ó Tongatapu 9 éne tokanga ki he fefonongaáki í tahi he ko e hala pe ia ó e kainga í he tukui motu. Ne toe tokanga mo e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ki he uafu. Ko e tokanga kapau é langa ha uafu he ngaahi feituú óku nau fiemaú uafu, pea ko e ha e faáhinga uafu é langa ai ke taau mo e ngaahi feituú ni. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele fefe kapau é ái hanau uafu papa koeúhi ke fenapasi mo e tuúnga óku í ai á natula. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ko e mea óku mahino mai ne íkai ha femahinoáki mo e matuá hange ko e uafu ó Haáfeva ne íkai loto e matuá ki he feituú ne tuú ai e uafu. Ko e me’a ne hoko ko e maau pe uafu ne toe haveki pe ia é he matangi. Ko e me’a tatau pe ne hoko ki he uafu ó Úiha.

Ne meá mai mo e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku mahuínga ke fakakau mo e kakai í hono fakakaukauí ha langa. Ne meá ó pehe é toe tokoni mo e lafalafa foóu ko eni á e sotia ki hono fetukutuku ó e ngaahi meá ngaue ke faiáki e ngaahi uafu pehe ki ha langa.  Ne meá mai mo e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ‘a éne tokanga ki he palopalema ki he langa afaa í Haápai he óku kei ási mai pe á e palopalema ko eni pea ne kole ki he puleánga ke nau tokanga ki ai. Ko e taha e palopalema ko e palopalema ó e tau poúli ko ia á e vaka ki he tukui motu. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi kuo osi fai e kole ki he Pulupaki pea kuo nau mavahe poúli mei Tongatapu koe’uhi kae tau áho ki Haápai.  

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM TUSITE ÁHO 15 Ó SEPITEMA 2015.

FALE ALEA

Go to top