Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga

Áho Tusite 15 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA

Tali ui ki he áho Tusite 15 ó Sepitema 2015

Meá tomui mai – Minisita Paánga mo e Palani Fakafonua, Minisita Moúi, Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú, Fakafofonga Nopele ó Niua.

Poaki – Tengetange Minisita Fonua,  Folau Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga, Poaki Tomui, Fakafofonga Tongapu 4.

Hili á e lotu mo e tali ui ne meá mai á e Éiki Minisita Polisi, Pilisone, Ngaahi Ngaue Tamate Afi mo e Ngaahi Ngaue á e Kakai fekauáki mo e tokanga ki he ngaue á e polisi fakakolo koeúhi é haú e tokotaha mei he potungaue polisi ke ne vahevahe fekauáki mo e Polisi Fakakolo. Ne meá mai e Palemia fekauáki mo e ngaahi ongoongo óku ha he mitia. Ne meá mai fekauáki mo e feinga ko ia á e Puleánga ke fakatokosií e ngaahi poate pea ne í ai e poate ia óku pehe ne fakatikitato e ngaue á e puleánga. Ka ne meá a e Palemia ne fai e kole ki he poate ke nau poupou mai pea ne ósi fakafisi e niíhi ia he poate ka ko e tokosií óku nau kei nofo pe he poate. Ne meá e Palemia óku íkai ke ne loto ke áve ki fale hopo pea é íkai ke tuku e meá ni ia he kuo pau ke fai e ngaue ia mo e fokotuútuú á e Puleánga.

Ne meá mai e Sea óku ne tui ko e meá ia á e executive ke nau toki femeááki ki ai pea óku í ai pe totonu á e kakai ka ko e meá ia ‘a e Kapineti kenau toki femeááki ki ai. Ne meá e Fakafofonga Nopele ‘o Niua óku mahino mei he meá á e Palemia ko e langa fonua ka óku hohaá ko e langa fonua pe ko e fetongi haánau policy koe meá tauátaina pe ia á e Kapineti ka ke fou pe ia í he lao. Ne fakamaálaála é he Fakafofonga Nopele á e tuúnga fakalao ki he tuúnga óku í ai e kau talekita ó e poate ne meá ki ai á e Palemia.

Ne fakatonutonu é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi moe Taki Mamata ó pehe ne ósi meaí pe é he Kapineti ia e tuú á e Lao ka ne nau feinga pe ke toe fakakau mai mo e úlungaanga fakafonua. Ka ne fakatonutonu é he Fakafofonga Nopele fakatatau ki he kupu 14 ó e Lao. Ka ne meá mai e Palemia ke tuku fakatafaáki e lao kae fai e ngaue.
Ne fakaha mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku totonu ke fetongi kotoa e kau poate ka ne meá á e Fakafofonga Nopele ó Niua ke ne fakahingoa mai kohai e Talekita óku íkai ke ne lava ke fai hono fatongia.

Ne lau á e Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Átakai, Lao Fika 6/2015  pea ne tali á e lau úluaki í he loto ki ai á e toko 15  pea hili á e lau hono ua ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke tuku hifo ki he Komiti Kakato.

Ne hoko atu ai pe ki he Lao Fakaangaanga ki he Setisitika, Lao Fika 7/2015 pea ne tali á e lau úluaki í he loto ki ai ‘a e toko 15 pea hili á e lau hono ua naé kole á e Fakafofonga Vavaú 16 ke tuku hifo ki he Komiti Kakato ke fakamaálaála á e kupu 5(4) kupu 7 mo e kupu 9.

Ne hoko atu ai pe ki he tohi Tangi fika 14/2015 fekauáki mo e fiemaú ke fakatolonga á e Sia Heu Lupe. Ne fakamaálaála é ne Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu á e taumuá ó e tohi tangi. Ne meá mai e Éiki Sea ó e Fale Alea ke tuku hifo ki he Komiti Kakato. Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato.

Komiti Kakato.

Ne hoko atu ai pe ki he lipooti á e Fakafofonga ó Haápai 13 á ia ne í ai e tokanga ke fakatokolahi e kau toli mei he tukui motu he kuo taófi á e toutaií ó e mokohunu. Ne toe í ai mo e fokotuú ke í ai pe ha foomu taha ki he tolu í Foa koeúhi óku í ai e ngaahi fakatuútamaki é lava ke tafia e fanau kae lava ke nau nofo pe ó ofi ki heénau ngaahi matuá. Ne fkaha ai e tukupa á Haápai 13 ke nau fakahoko ha ááhi kuo pau ke ngoueí é he taha kotoa kuo tuku hau pea í ai hono ápi tukuhau koeúhi ke óua naá toe honge á Haápai.

Malolo>>>>>

Ne hoko atu ai pe lipooti á Haápai 13  pea ne poupou á e Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu ki he fokotuú ha foomu 1 he 2016 pea hoko atu he 2017 ki he foomu 2 koeúhi ke fakakakato taumuá ó e Lao ke ako taétotongi e fanau ako ó aú ki honau taú 13. Ne poupou mo e Fakafofonga ó Haápai 13 he ne fai e savea óku í ai e palopalema he hiki mei he lautohi ki he kolisi tautautefito kiate kinautolu í motu óku nau ako ki Pangai. Ne poupou mo e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú koeúhi ko e palopalema óku fehangahangai mo Haápai óku tokangaekina fakamamani lahi ia. Ne fehuí é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne hohaá ki he kole mei Haáno ki ha palau kae íkai ke kole ha á fonua. Ne poupou mo e Fakafofonga Nopele ó Éua pea ne fokotuú naá lava ke ‘oatu ke tuú ai leva á e foomu 1 mo e 2. Ne fehuí ai ki he Palemia pe óku tokolahi feúnga pe á e kau faiako koeúhi ko e fokotuú ko eni.

Ne fokotuú mei he  Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ke vakaií pe ko e ha e palopalema koeúhi naá lava ke fakaleleií pe ia he ka fokotuú e ako í Foa ke toe hoko ai ha palopalema. Ne poupou ki heni mo e Fakafofonga Nopele ó Éua ka ne kole é he Fakafofonga ó Haápai 13 ke áve pe muá ki he Palemia. Ne meá mai e Palemia ko e palopalema ó e ako he óku tokosií e kau faiako. Ne fakamamafaí e he Palemia óku íkai ha paánga.

Ne meá mai e palemia ko e lekooti ó e sivi hu óku maú e ola lelei ia ki Tufuvai, Tafahi mo Niuatoputapu pehe ki NIuafoóu. Ne meá e Palemia óku mahino óku í ai e kaunga á e átakai ki he ola ó e sivi  á e fanau.

Ne fokotuú poupou ó paloti pea ne tali he loto ki ai á e toko 21 pea íkai ha fakahaloto.

Ne hoko atu ai pe ki he lipooti á e Vahenga Fili Tongatapu 3. Ne meá mai ai pe á e Tokoni Palemia ó fakamaálaála éne lipooti. Ne kau heni hono fokotuú ó e ngaahi kosilio fakakolo pea fili mei ai e toko ua mei he kolo ke fakafofonga ki he Kosilio Pule á Tongatapu 3. Ne kau mo hono fokotuú ó e ngaahi komiti ngaue ke nau tokoni ki he ngaue á e Kosilio. Ne hoko atu ki he ngaahi fiemaú ke fakaleleií e ngaahi hala puleanga. Ne fai mo e fakamalo ki he holo ko ia e totongi hoko ó e úhila mei he 30 ki he paánga é 20.

Ne fai mo e tokanga ke toe mateuteu ange kakai kimuá pea nau fai ha no, ka ko e lolotonga ni óku faingataáía e tokolahi pea óku fai e sio ki ai. Ne fai mo e tokanga ki he siísií ko ia á e ngaahi faítoka, íkai ha malaé sipoti.

Ne fokotuú ó palotií ai pe ó tali he loto ki ai á e toko 22 pea íkai ha fakaha loto.

Malolo>>>>>>>

Ne hoko atu pe ki he Fokotuú Tuútuuni Fika 5 ka ne kole á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ke toloi kae ‘oua kuo me’a mai á e Fakafofonga Nopele ne áána á e fehuí.

Ne hoko atu ai pe ki he Éiki Tokoni Palemia mo e Minisita ki he Átakai ó ne fakamaálaála á e Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Átakai. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ko e Lao mahuínga eni koeúhi óku tokoni ki hono taótaófi ó e fakaveve. Ne hohaá á e Fakafofonga Nopele koeúhi ko e fakaveve noaía á e kakai pea naá ne fehuí pe é lava ke telefoni ki he kau polisi ke  lipooti ki ai ha niíhi ki he kau polisi pea ne fakamaálaála é he Sea ó e Komiti Kakato ko e taumuá ia e Lao. Pea ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai koeúhi ko Haápai óku íkai ha lingiánga veve. Ne fakamanatu é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e veve ko e meá ia á e tokotaha á’ana e meá ko ia.

Ne fokotuú pea poupou ó paloti pea tali ia he loto ki ai á e toko 17 pea ne íkai ha fakaha loto.

Ne hoko atu ai pe ki he Lao Fakaangaanga ki he Setisitika 2015, Lao Fika 6. Ne hili e fakamaálaála á e Minisita Paánga pea ne fehuí ai pe é he Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú fekauáki mo e kupu 5(3) á ia óku fekauáki eni mo e lipooti á e Potungaue. Ne fakamaálaála é he Minisita Paánga óku úhinga e lipooti ia ko eni ki hono fakatahatahaí ó e ngaahi lipooti pea é kei átaa pe ia ke lipooti fakata’u ki he Minisita mo e Fale Alea.

Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu éne tokanga koeúhi hange óku toe í ai ha fatongia lahi ia óku tuku atu ki he Minisita ke ne tanaki fakataú fa pe taú tolu á e lipooti á e setisitika. Ne meá mai e Minisita Paánga ne í he malumalu pe ó e Potungaue Paánga á e Potungaue Setisitika pea ne áve ki he Ófisi ó e Palemia pea ko eni toe fakafoki hake pe ki he Potungaue Paánga. Naá ne toe fakapapauí óku íkai ha toe fatongia makehe ia ó e Setisitika hange pe ko e ómai e Átita ki he Fale Alea.

Ne meá ma e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ke fakakau e kakai Tonga nofo muli ki he tohi kakai á e puleánga he óku mahuínga ke pukepuke kinautolu. Ne fai e ngaahi femeááki pea fehuí mei he Fakafofonga Nopele Fika ? ó Vavaú ki he Minisita pe ko e ha e tokolahi totonu ó Tonga ni. Ne meá mai e  Minisita Paánga óku taha kilu tupu e tokolahi ó e kakai. Ko e tupu tokolahi e kakai óku meimei ke tuumaú pe ia he peseta é tolu ka óku mahino óku lahi e kakai óku nau folau ki muli pea mahalo óku tokolahi ange e kakai ia óku nau nofo muli í he kakai Tonga heni.

Ne poupou mai e Fakafofonga ó Tongatapu 4 éne poupou ki he Lao Fakaangaanga ko eni . Ne fehuí é he Minisita Ngoue mo e Toutai ki he Minisita koeúhi ko e ongo foí lea he lipooti ko e Sitesitika mo e Setisitika pe ko fe óku tonu pea ne meá mai e Minisita ko e Setisitika óku tonu.

Ne fokotuú poupou pea palotií mo hono fakatonutonu ó loto ki ai e toko 20.

Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú Faka-fale Alea Fika 5 fekauáki mo e tokotaha fakahoko ongoongo pe faleí fakamitia á e Palemia. Ne kole mai e Palemia ke fai haáne tali kapau kuo ósi fakamalanga á e Fakafofonga Nopele ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele ne teéki ai ke ne malanga. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú á éne tui ne ‘ikai ke fou he founga procurement á e fakangaueí ó e tokotaha ko eni. Ne meá mai e Palemia ó ne fakamalo ki he Fakafofonga Nopele koeúhi ko éne ómai e meá ko eni. Pea óku ne tui ko e uho e fokotuú ko e tauteaí e tokotaha ko eni, ka ne fakatonutonu é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú óku íkai ko e tautea he ne hala á e founga ne ngaueáki ki ai. Ne fakaha é he Palemia ne fakalao pe á e founga ne ngaueáki ki he tokotaha ni ó kau ai mo e procurement. Ne tui e Palemia óku íkai ko e toki hoko eni he ko e niíhi óku nau ngaue hange ko e Fakafofonga Lao, consultant óku nau í he vahe tatau pe ia. Óku ne tui ne úhinga hono ómai ó e tokotaha ko eni í heénau tui ke toe áta ki tuá ange ngaue, mo e potoí ngaue pea ke akoí e kau ngaue ‘a e Ófisi ó e Palemia. Ko e ngaue ia á e tokotaha ko ia ne contract pe ia feúnga mo e mahina é ono.

Ne meá mai e Palemia ne í ai e tokotaha ia ne ngaue he Ófisi ó e Palemia ne toki mavahe atu ne vahe lahi ia, ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 3 ó Tongatapu ko e tokotaha nae úhinga ki ai e Palemia naá ne kole pe é ia éne vahe. Ne kole ai pe é he Palemia ke tuku ange ki he Kapineti ke nau fai é kinautolu énau ngaue ko ia. Naá ne kole ke tuku ange ai pe ke ósi e teemi e tokotaha ko ia pea malolo atu ia.

Malolo>>>>>>>

Ne hoko atu e meá á e Palemia ki he éne tui ána ki he ngaue ko ia óku óhake he ko e meá eni ia naá ne fai he kuohili. Ne kole e Palemia ki he Fakafofonga Nopele ke tokoni ange ke na kumi e 25 miliona ne tala é he Átita ne taéfakalao hono totongi. Ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 3 ó Tongatapu ko e paánga ko ia ne ósi fai e vote of no confidence pea hoko ki he fale hopo pea ne mo’ua ai. Ne hoko atu ki he fehuí mei he Fakafofonga Tongatapu Fika 4 ki he Pule’anga pe ko e kupu fe ó e Lao fe ne fakangaueíáki e tokotaha ko eni. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e paánga ko ia óku vahe ki he tokotaha taukei mo aúaú ko e pinati pe kií seniti ia ko ia he óku paánga é 250 ki he houa. Ka ne fiemaú é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ke ómai e lao mo e kupu ó tali mai e fehuí.

Ne fokotuú ai pe mei he Fakafofonga Fika 4 ‘o Tongatapu ke tuku ki he Puleánga ke nau fai ha ngaue ki ai. Ne fakamalanga á e Fakafofonga Nopele ó Vavaú óku kehe á e kau loea ia pea ne toe meá ne toki fakalaoí pe á e meá ni he uike é ua ne toki ósi. Pea  ne meá mai e Minisita Paánga ne toki fakaleleií he uike é ua kuo ósi pea kuo hoko atu éne vahe ia ána.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita Polisi, Tamate Afi, Pilisone mo e Fefakatauáki ko e kau faleí kimuá ne íkai ke procure kinautolu ia. Ne fokotuú atu é he Fakafofonga Nopele ke hoko atu a e ngaue ia á e tokotaha ni he ko ena kuo fakalao. Ne poupou e fakamalanga mei he Fakafofonga ó Haápai 13 ki he fokotuú ka ko éne hohaá ka ne fokotuú mai mei he Fakafofonga Nopele ó Tongatapu ke fakafoki mai e femeááki ki he kaveinga pea kuo ósi tokamalie. Ne fokotuú é he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ke liliu mei he Fokotuú Tuútuúni ke motion pe pea ne fokotuú ai pe é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke holomui ‘ene fokotuú.

Ne liliu ai pe ó Fale Alea. Ne lipooti ai pe á e Sea ó e Komiti Kakato ki he Fale Alea ne meá mai ai leva á e Éiki Sea ke kamata mei he Lao Fakaangaanga.
Lao fakaangaanga (Fakatonutonu) ki hono Puleí ó e Átakai ó palotií ó e lau hono ua ó tali ia he loto ki ai á e toko 18. Pea hili hono lau tuó ua ne toe meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ki he meá ne hohaá ki ai. Ne lau tuó tolu pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 18 pea íkai ha fakahaloto.

Ne palotií mo e lau tuó ua ó e Lao Fakaangaanga ki he Setisitika 2015 pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 18. Ne palotií mo e lau tuó tolu í he loto ki ai á e toko 18 ó ikai ha fakahaloto.

Ne palotií fakataha á e ááhi faka-Fale Alea á e Vahenga Haápai 13, Tongatapu 3, Vavaú 14,  pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 19.

Ne fakamalo e Tokoni Palemia ki he tali ko ia ó e ongo Lao.

Ne palotií mo e fokotuú faka-Fale Alea Fika 6 ó tali ia he loto ki ai ‘a e toko 19.

Ne hoko atu ai pe ki he Fokotuú faka-Fale Alea fika 3 ne palotií pea tali he loto ki ai ae  toko 19.

Ko e fokotuú Faka-Fale Alea fika 4 pea ne palotií ia ó tali he loto ki ai á e toko 18.

Ne hoko atu ai pe ki he fakamatala fakataú a e MEIDECC  pea ne tali ia he loto ki ai a e toko 19.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM ÁHO PULELULU 16 Ó SEPITEMA 2015.
FALE ALEA

Go to top