Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 21 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e taliui ne meá á e Éiki Sea ó fakamamafaí e ngaueí ó e puleánga he ko e Puleánga ó Tonga pea ke ngaue fakataha ki he lelei á e kakai mei ólunga pe ki lalo.

Ne lau úluaki á e Lao Fakaangaanga ki he Tanaki ó e Koloa 2015 pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 15 pea íkai loto ki ai á e toko 3.

Ne lau tuó ua pea kimuá á e paloti ne kole á e Fakafofonga Nopele ó Haápai Fiku 2 ke tukuhifo ki he Komiti Kakato.

Komiti Kakato

Ne liliu ai pe á e Fale ó Komiti Kakato pea ne Sea á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú. Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 10 á ia ko e Minisita Polisi, Tamate Afi mo e Pilisone. Ne meá á e Fakafofonga ne ósi vahe kotoa e ngaahi paánga fakavahenga ó taki 8 afe kotoa á e koloa é 12. Pea ko e ngaahi kolo ne laka hake honau tokolahi he 300 ne vahe fakafoíúlu kinautolu pea ko Lapaha ne lahi taha énau seniti he ne 1000 tupu honau tokolahi.

Ne hoko atu e Minisita ki he meá ne tokanga ki ai e kolo lahi taha á Lapaha. Ko e hala ki he ápiako Takuilau, no mei he pangike fakalakalaka mo e vahe ki he kau ngaue polisi fakakolo. Fiemaú ha misini ATM ki vahenga ko e mamaó á Nukuálofa. Fai mo e tokanga ki he no peseta é taha á e Pangike Langa Fakalakalaka.
Poupou ke fili é he kakai e Kau Nopele mo e Palemia í he fili hoko. Kole ke tanu ha hala ke nau hola mei ha Tsunami pehe ki ha maama hala koeúhii ko e fononga poúli á e fanau ki he ako poúli.

Ne meá á e Fakafofonga ko e ngaahi fiemaú ia mei he tukui kolo ko eni ko e ngaahi fiemaú basic pea ko e taha e úhinga ne íkai ke kau ange ki he fakataha e kakai ngalingali te nau óhake ha ngaahi meá ki he langa fakaékonomika. Ne fai mo e tokanga ki he ngaahi hala úta mo e hala loto kolo kau ai mo e fakataka puaka ke taófi. Ne nau fiemaú ke fokotuú ha ápitanga polisi makehe ki Tongatapu 10 pehe ki hono tokangaí mo fakatolonga ó e Ngaahi Koloa fakaenatula hange ko Ótu Langi mo e Haámonga mo e ngaahi matanga kehe.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú á éne poupou ki he tukufakaholo mo e sivilaise ó e kuohili pea óku tonu ke tokangaí é he puleánga á e ngaahi koloa tukufakaholo ko eni ó e Vahenga Tongatapu 10.

Ne poupou ki he lipooti á e Tongatapu 10 á e Fakafofonga ó Tongatapu 9 koeúhi ko e mahuínga ó e ngaahi koloa tukufakaholo hange ko e ápi ko “Heketa”. Ne toe hoko atu ki he ngaahi koloa oku íkai lava ke fai ha sio ki ai hange ko e úlungaanga fakafonua mo e kavei koula é 4.

Malolo>>>>>>

Ne fokotuú ‘e he Fakafofonga ke feingaí ke lesisita á e ngaahi feituú fakahisitolia í he world heritage pea é tokoni eni ia ki he taki mamata. Ne fakataumuá eni ki he Ótu Langi mo e Haámonga á Maui. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai éne poupou ke tuú ha ápitangata polisi he vahenga ko eni he óku kií lahilahi e fakaúli kona pea faá hoko ai e pekia. Óku fakaloloma he óku pekia noaía e kakai he faáhinga fakavalevale ko ia. Ne kole a e Minisita ke fakahu ko e fokotuú fika 20 ke tauhi e tukufakaholo óku taéha (intangible) é he kainga ó e Tuí. Pea óku tauhi é he kainga fakatouósi e tukufakaholo óku ha mo e tukufakaholo óku íkai ke ha (intangible) ne poupou pea fakahu ke fika 20 áki.

Ne meá mai e Minisita Toutai fekauáki mo e fokotuú ke taófi hono toutaií ó e Kanahe á ia óku taófi mei he áho úluaki ó Sune ki he áho úlaiaki ó Sepitema. Ko e taimi eni óku hu ai e Kanahe mei he Fanga üta ki tuá ke fakato fua pea nau toki foki mai. Fekauáki mo e lomu he ko hono taófi ko eni e mokohunu óku nau toe hoko hake ki he lomu hono toutaií taéfakalao pea óku fai e ngaue ki ai ke fakapapauí é íkai ke toe hoko. Óku fai e ngaue ki he fakataka puaka he óku í ai e palopalema í he ngaahi vahenga kotoa.

Ne toe hoko atu ki he Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu ki he no á ia ne hohaá á e kainga ko e mamafa á e no. Ne fakamamafaí e he Fakafofonga e tokoni á e kautaha SPBD ki he kakai e fonua. Ne pehe ‘e he fakafofonga ne fakafiefia éne ílo óku tokolahi e kakai óku nau maú moúi mei he kautaha ni.

Ne fokotuú pea poupou e lipooti á Tongatapu 10 pea ne palotií ó tali he loto ki ai á e 16.

Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti Fika 1 á e Komiti Fili ki he Tupu Tokolahi mo e Fakalakalaka 2015.

Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke fakafoki pe Komiti ia ko eni ki he Komiti Sosiale koeúhi óku memipa ai e Fakafofonga ó Tongatapu Fika 9 . Ne hohaá á e Fakafofonga Nopele ko e sea ai á e Minisita Moúi. Ka ne fakaha mei he Minisita Paánga óku í loto pe he ngaue á e Komiti ko eni.

Ne liliu ó Fale Ale pea toloi ai pe ki he taimi 2pm hoaáta.

Malolo Hoáta>>>>>>>>>>>>>

Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato.

Ne meá mai e Sea ó e Komiti Kakato ke fakafoki e fokotuú pea ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke tanaki atu ki he lipooti á e komiti ki he tefitoí kaveinga ó e SDG mo e paánga mo e taú. Ne tokoni mai e Fakafofonga Nopele ó Niua ó ne pehe ko e ngaahi makatuúnga ngaue pe terms of reference óku fokotuú mai mei he pule’anga ka óku ‘ikai ko e Kapineti. Ne toe meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke fakalahi mai e ngaahi fakamatala, pea ke lipooti mai e ngaahi ngaue kuo lava he ngaueí ó e MDG mo e lahi ó e paánga pea óku puleí mei fe?

Ne meá e Fakafofonga Nopele ó Niua ó fakamaálaála mai e puipuituá ó e Komiti he ko e Sea ne fili pe ia é he Komiti. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 3 ó Tongatapu ó fakamaálaála e ngaue á e Komiti Tuúmaú ko e taimi óku fihi ai hono aleaí ó ha lao pea óku fakafoki ki he ngaahi komiti ke nau vakaií e lelei fakalukufua ki he kakai e fonua.

Ne tuútuúni ai pe Sea ke fakafoki e lipooti ki he Komiti ke nau fakaleleií pea ke toki fakafoki mai.

Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti ááhi Faka-fale Alea á e Vahenga Fili Haápai 12.

Ne fakaha é he Fakafofonga ko e ngaahi fiemaú vivili ne fai hono fua tautau e ngaahi fiemaú pea ko e ngaahi fiemaú ia é niíhi óku nau tuku pe ia ko e issue. Ne kau he ngaahi fiemaú vivili á e hala ngoue, fosoa, á fonua, palau mo e maama hala. Ne lahi pe ngaahi fiemaú ia hange ko e tangike vai mo e Langa Fale Afa. Ne mahino ne lahi e ngaahi kolo mo e motu ne nau fiemaú tangike vai koeúhi ko e siofaki ki he laálaáa kuo fakatokanga fakamamani lahi ki ai e kau mataotao í he éa. Ne fakamahinoí ko e lipooti ko eni á Haápai 12 ko e ngaahi fiemaú vivili óku makatuúnga pe ia mei he feliliuaki á e éa.

Í he fiemaú mei he vahe motu ne kau ai e fiemaú uafu mei Úiha, Felemea, Lofanga mo Moúngaóne. Ne í ai mo e fiemaú maama hala mo e maama kamo ki Úiha, Lofanga, Felemea, mo Moúngaóne. Ne fokotuú ke í ai ha vaka fakakolo ke tokoni ki he fefonongaáki ki he ngaahi motu ko ia ó Haápai 12. Ne fiemaú mo ha misini ta poloka ki he vahe motu fakafuofua ki he toni é taha pe vaeua toni he ko e maúánga moúi eni.

Ne meá mai e Minisita ó e Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ó ne fehuí pe ko e úhinga ke toe ngaahi foóu e ngaahi á fonua pe ko e fakaleleií pe. Ne fakaha é he Fakafofonga ko e ha pe tuúnga é lava fai ai e tokoni. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi NgaueLalahi mo e Taki Mamata óku ne hohaá koeúhi ko e uaea taimani é vave pe éne popo ia ána. Ne poupou e Fakafofonga ó Haápai 12 ki he mea á e Minisita koeúhi ko e fanga puaka (hufanga he fakatapu). Ne poupou mai mo e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú tautautefito ki he langa Fale afa á ia kuo ne fakaha é kakato ki he áho 31 ó Siulai. Ne kau he meá ne fakamamafaí ko e íkai ke poupou á Lofanga ki he CEDAW.
Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu pe ko e ha e tuúnga e Maka Hoko Valu mo e maka maile he lolotonga ni.  Ne tali mai é he Fakafofonga óku kei laumalie pe ongo maka ni í Haápai pea óku fiemaú ke fai hono fakaivia fakapaánga e tokangaekina ó e ongo koloa mahuínga ni.

Malolo>>>>>

Ne hoko atu e femeáki ki he Fakafofonga ó Haápai 13 éne hohaá ki he tokosií á e kau polisi í Haápai pehe ki he Tamate Afi. Ne fakamamafaí é he Fakafofonga e fiemaú e ngaahi vaka ki he Potungaue Ako, Polisi mo e Tamate Afi. Ne fokotuú ia mei he Potungaue Ako ke fakatatafe ááhi faka-Fale Alea kae folau ange pe Fakafofonga ia kenau fakataha. Ko e Potungaue Moúi í Haápai óku nau fiemaú ha misini fakaáta. Ne toe tokanga á e Fakafofonga ki he fokotuú ke fili é he kakai á e Kovana ó Haápai.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai éne poupou ki he lipooti ka naá ne tokanga ki he fiemaú mei he ngaahi potungaue pea ne kole ki he Tokoni Palemia kenau tokoni pe ki he fiemaú á e kau ngaue ki heénau statement ki heénau paánga vahenga malolo. Ne hohaá á e Fakaofofnga Nopele ki hono toe toó mai e konga mei he misini í Ha’apai ó ómai ia ki Tongatapu ni. Ne kole ai pe ha meálele ki he Ófisi ó e Kovana í Haápai.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó e Kakai ó Tongatapu 9 éne tokanga ki he livi faéle á ia ne íai e hohaá mei he tukui motu ki he livi mahina é tolu mo fuoloa. Ne toe tokanga á e Fakafofonga ki he fiemaú ko ia ha vaka ki he Potungaue Ako. Ne hoko atu ai pe ki ha meá mei he Minisita Polisi, tamate Afi mo e Pilisone éne tali ki he hohaá mei Haápai pea ne pehe óku ósi fai pe hono fakatokangaí pea óku tokangaekina pe ia ‘e he potungaue.

Ne meá mai mei he Palemia Leóleó é fai e tokoni ki he meá ko ia ne óhake é he Fakafofonga pea kuo toki fakapapauí mai mei he Ámipasitoa Siaina é tau mai í Novema pea ne kole ai pe ki he ngaahi vahenga ke tuku ange énau ngaahi fiemaú ó fakafou ange í he ngaahi komiti fakalakalaka. Ne toe hoko atu e Fakafofonga ki he fiemaú á e ngaahi pisinisi taautaha tautautefito eni ki he ngaahi pisinisi faka-Taki Mamata. Ko e taimi eni ne kei í ai e kautaha vakapuna á e puleánga. Ko e fakaámu ke ua á e ongo kautaha koeúhi ke maámaá mo pau e fefolauáki vakapuna he vahaá ó Haápai mo e ngaahi motu kehe.

Ne fai e hohaá mei Haápai ki he mamata tofuaá he ko e kau muli ia óku nau toki haú pe ó fakalele pisinisi he taimi ko ia óku fai ai e mamata tofuaá. Ne kau heni e vaka ko e toki haú pe ia mei Fisi, pea liékina pe á e kakai pisinisi ia ó Haápai kae ‘ave ngofua ia ki he kakai óku nau toki haú fakataimi pe. Ne fai e toe tokanga ki he Kite Surfing he óku nau toe fakalele fale talifononga mo e ngaahi pisinisi kehe ó maú énau e monu’ia lahi kae mole faingamalie ko ia mei he kakai ó Haápai.

TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E ÁHO TUSITE 22 Ó SEPITEMA 2015.

FALE ALEA

Go to top