Fakamaópoópo ó e ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 22 ó Sepitema 2015
10:00AM

Hili á e lotu mo e tali ui ne talitali ai pe é he Éiki Sea á e Houéiki Memipa ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ó ne fakamalo ki he Timi á e Íkale Tahi neongo á e ulungia óku kei fai pe poupou ki he timi. Ne meá mo e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke fakatokangaí á e taú 150 ó e ngaahi ako á e Katolika. Ne poupou mo e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ki he Íkale Tahi pea ne meá e  Éiki Sea ke kei fai ai pe lotua ó e fanau vaínga.

Ne lau úluaki e  Lao Fakaangaanga ki he Tanaki ó e Koloa 2015 pea ne tali ia he loto ki ai á e toko 19 pea ne íkai ha fakaha loto.

Ne lau tuó ua pea ne hili hono lau tuó ua ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ke tukuhifo pea ne poupou ke tukuhifo ki he Komiti Kakato.

Ne hoko atu ai pe ki hono lau ó e tohi fakaafe folau mei he CPA ki he Éiki Sea.

Ne tali é he Fale Alea ke folau á e Éiki Sea ó e Fale Alea ki he Fakataha á e CPA ki Lonitoni mei he áho 30 Sepitema ki he áho 7 ó Ókatopa. Ne tali eni í he loto ki ai á e toko 21 pea íkai ha fakahaloto.

Ne fehuí ‘e he Fakafofonga Nopele ó Éua á e tuúnga óku í ai e Komiti CPA mo e APPU á e Fale Alea. Ne fokotuú mei he Fakafofonga ó Vavaú 15 ke óua é fakafalala pe he CPA kae kumikumi atu ha fakatahaánga Faka-Fale Alea ke maú tokoni mei ai e Fale Alea.  Ne toe tokanga á e Fakafofonga ko e taimi óku kau ai ki ha fakataha ke maluí mo e Fale Alea.

Ne fakamanatu é he Éiki Sea ki he Houéiki Memipa énau lipooti ááhi pea ne kole mei he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Fakalotofonua ke toki fakakakato mai éne lipooti he óku teék iai ke ósi ‘ene ááhi. Ne fakamanatu é he Éiki Sea ki he Minisita ke ngaueáki éne tikite é 4.

Ne liliu ai e fale ó Komiti Kakato.

Komiti Kakato

Ne fakamanatu é he Sea ó e Komiti Kakato ki he Houéiki Memipa á e tohi tuútuúni mo e tautea é ala ngaueáki ki ha memipa. Ne hoko atu ai pe ki ha meá mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai fekauáki mo e fiemaú vaka. Ne me’a e Nopele ne ósi í ai e fokotuútuú he kuohili ki hono ngaueáki ha vaka pe é taha mo e Minisita Moúi malolo á Úliti Uata. Ne ‘osi fai e fengaueáki moe AusAid pea ne kole ki he puleánga ke toe muimuií e ngaue ko eni.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú éne pehe ne fai e tokanga ia ki he founga hono tauhi ó e vaka, pea ne fai e sio ke áve ki he sotia ke nau tokangaí kae toki lukuluku atu e ngaahi potungaue ki hono ngaueáki. Ko e taha ia e ngaahi meá ne fiemaú mei he kautaha tokoni ki he founga óku tauhi lelei ó e vaka.

Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ki he tauhi ó e vaka. Ne meá mai e Palemia Leóleo é fai e tokanga mo e ngaue á e puleánga ki he meá ko ia ne óhake é he Fakafofonga fekauáki mo e vaka. Ne í ai e fokotuú mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ki he puleánga ke ái ha lafalafa ki Haápai koeúhi óku íkai ha uafu, ka ke lele pe Lafalafa ó aú ki úta ki he Óneóne. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Vavaú  ke ái pe ha vaka makehe ia ó e Fale Mahaki.

Malolo>>>>>>

Ne hoko atu ai pe ki ha meá mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai éne fiefia he meá á e Palemia Leóleó é hoko atu é he pule’anga hono muimuií e ngaue ko ia ne fai ki he vaka. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e palopalema ia ó e vaka óku tatau pe ia í Haápai mo Vavaú pea ko e konga lahi óku fai e sio ki ai ko e taimi óku to ai ha matangi óku íkai lava ke toho e vaka ki úta. Naá ne fakatataáki e vaka ko e Pako.

Ne meá mai e Minisita ki he Tanaki Paánga Hu Mai koeúhi ko e mahuínga ó e vaka. Ne meá e Minisita ki he fakakaukau ne nau fai í Éua ki hono kumi honau vaka áki énau feinga pe. Ne fokotuú mai e he Minisita ki he kainga Haápai kenau tuú pe ó feinga paánga pea ko e áho ni pau ke tau úluaki tokonií pe kinautolu kae lava ke langa e fonua ni.

Ne fakaha é he Fakafofonga ó Haápai 12 óku í ai ‘enau totonu ki hanau ‘inasi mei he puleánga ke fakakakatoáki á e fiemaú á Haápai. Ko e vaka ko ia óku fiemaú é Haápai ia ko e Vaka ki he ngaahi potungaue mo e ngaahi tukui motu he óku íkai ke nau poupou ke ái hanau vaka lahi ka ke nau kei ngaueáki pe vaka á e puleánga mo e vaka pisinisi taautaha.

Ne toe í ai mo e tokanga ‘a e Fakafofonga ki he Potungaue Polisi ke fakatokolahi. Ka ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ko e lipooti á e Potungaue Polisi óku íkai ha fu’u faihia ia í Haápai, pea ko e kainga angalelei á Haápai. Pea ne me’a mai e Minisita Polisi é fai pe tokanga ki he fiemaú á Haápai. Ne fai mo e kole ki he no ki he fanau óku nau ako í muli ke holoki ka ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku lolotonga peseta pe é taha he taimi ni. Ka ne fakaha mei he Fakafofonga  ó Haápai 12 ko e kole ke ta fakafoki he taú é 10. Ne hoko atu e Fakafofonga ki he ngaahi ápiako á e ngaahi Siasi ne uesia é he matangi ko Ian ka ne íkai ke kau ia he langa. Ka ne fakahoko mei he puleánga óku fai e ngaue ki ai.

Ne fokotuú foki he lipooti á e polokalama Fine Haápai Falehanga á ia óku tuku atu ai e seniti mei he paánga tokoni ki he ngaahi kulupu ke nau ngaueí ia ko e totongi fute pea toki fakatau e fala ko ia pea ómai pe seniti ko ia ó fakahu ki he tohi pangike á e kulupu takitaha. Ne fokotuú ai é he Fakafofonga ke í ai ha tanaki ánga lolo.

Ne teéki ai ke paloti ke meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua, pea ne fokotuú ki he Fale Alea ke nau kole tokoni ki ha vaka maá Haápai. Ne toe fokotuú ki he puleánga naá lava ke tuku atu ha meálele kae ómai ha vaka ki he ngaahi ótu motu.

Malolo Hoáta>>>>>

Ne kamataáki ha meá á e Fakafofonga Nopele á Niua ó pehe kuo tali é he puleánga Nuúsila á e paánga é 3 mano ke tokoni ki hono fakaleleií e ápiako ó Niua High School pea tali é he kolosi kula mo e  paánga é 5 kilu ke áveáki e tangike vai ki he kotoa e ngaahi ápi í Niuafoóu. Ne hoko atu ki he Fakafofonga Nopele ó Éua ko e fakatangi mei he niíhi ko énau ngaahi koniteina ne tuai hono fakaáta mai koeúhi óku íkai ha meá ngaue ke fakahifo áki e ngaahi uta. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga é fai leva ha ngaue ki ai.

Komiti Kakato

Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato pea hoko atu ai pe meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua kapau é lava ke fakatau atu ha meálele é ua kuo maú e vaka ia ó Haápai. Ne meá mai á e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai kuo ósi tali é he puleánga á e policy ke vahe ha meáófa maáe kakai kuo laka hake he taú é 15 énau ngaue ka ne nau ngaue lau áho.

Ne fokotuú pea poupou pea ne Paloti ó Tali he loto ki ai á e toko 15 pea íkai ha Fakaha Loto.

Ne hoko atu ai pe ki he Lao Fakaangaanga ki he Tanaki ó e Koloa 2015. Ne meá mai e Éiki Minisita Polisi, Tamate Afi, Pilisone pea Ngaahi Ngaueánga á e Kakai ó ne fakamaálaála á e Lao Fakaangaanga. Ko e foí Lao óku fekauaki ia mo e tokotaha pe Pisinisi óku íkai kenau kei lava ke totongi honau moúa pea tuútuúni ai ke haú ha tokotaha tanaki koloa pe receivership. Ko e taimi óku faingataáía ai e tokotaha pisinisi é hu mai e receivership te ne puleí kae óua kuo malava ke totongi fakafoki á e moúa. Óku hanga é he Lao ko eni ó fakaha á e founga totonu ki he ngaue ko eni hange ko e fehuí pe ko hai óku totonu ke ne hoko ko e receivership. Ne meá e Minisita é tokoni e Lao ko eni koeúhi ko e fiemaú mei he pangike fakalakalaka á Esia. Hili e fakamaálaála ne fakamalanga mai e Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú á éne hohaá ki he úhinga hono teke mai ó e foí lao ko eni. Ne fakaha é he Fakafofonga ko e meá fakaloloma ke hu mai ha sino mei tuá ke ne talamai e me’a ke tau fai kae toki ómai e tokoni ko ia. Ne tokanga ‘a e Fakafofonga koeúhi ko e lave á e Lao ki he koloa taautaha á ee óku ha he fakamatala fakamaálaála. Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 óku íkai ke hiki ia he Lao á e ngaahi koloa taautahaa he óku ne tui ia ko e Receivership pea mo Bankruptcy.

Ne kole é he Fakafofonga ke tuku ange ha faingamalie ki he kakai kenau fai ha feinga. Ne meá mai e Minisita ki he Tanaki Paánga Hu mai ko e Lao ko eni ke maluíáki e ngaahi kautaha he ko e lao ko eni ke tokonií ka óku íkai ke tamateí á e kakai.  Naá ne fokotuú ai e mahuínga e fengaueáki fakataha.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 9 ki he ngaahi meá ne hoko he kuo hili ki hono kakaaí e kakai.  Ne meá mai e Minisita Paánga óku íkai ke kaunoa mai e pangike ia á Ésia ka ko énau tokoni mai pe ia á kinautolu. Óku toe tokoni mo e Lao ko eni ki he langa fakalakalaka fakaékonomika he óku óange é he Lao ko eni á e faingamalie ki he ngaahi Pisinisi ke nau manava.

Malolo>>>>

Ne meá mai e Minisita Paánga ko e taumuá e Lao ko eni ke fakamoúi e kakai. Ko e Lao ko eni te ne toe óange a e faingamalie ki he ngaahi pisinisi. Ne fehuí ki he Minisita Paánga mei he fakafofonga Nopele ó Éua fekauaki moe fakatau atu óe koloa óku mokisi. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele ó Niua ki he kupu 5 ó fekauáki ai pe ia pea moe koloa ke mokisi. Ne meá mai leva á e Éiki Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo Taki Mamata ó ne fakamaálaála á e tuunga óku í ai e Lao. Ka ne í ai e fehuí mei he Fakafofonga ó Haápai 13 pe ko e ha e monuia ó e kakai masiva é maú mei he Lao ko eni. Ne meá mai e Minisita Paánga ko e tukuhau ko ia é tanaki mei he ngaahi kautaha é tokoni ia ki hono langa e uafu í Haápai.

Ne fehuí mei he Fakafofonga Nopele ó Haápai ki he kelekele  pea ne hoko atu e femeáki ki he Fakafofonga Fika 13 ó Haápai koe’uhi ko e ngaahi Tuútuúni é toki faú mai ámui é he Minisita ka ne fakamahino é he Minisita Lao óku áta pe ia ki he Minisita ke ne faú mai ha regulation. Ne hoko atu e femeááki mo e kakato á e Taimi pea liliu ai pe ‘o Fale Alea pea toloi ki he Pulelulu.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM, ÁHO PULELULU 23 Ó SEPITEMA 2015.

FALE ALEA

Go to top