Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho Pulelulu ko hono 23 ó Sepitema 2015.
10:00AM

Hili á e lotu mo e taliui ne hoko atu ai pe ki he meá á e Éiki Sea . Ne lau e ongo Lao Fakaanganaga.

Ne tali á e Lao Fakaangaanga fika 10 ko eni í he lau úluaki he loto ki ai á e toko 19 pea lau tuó ua ó tali í he loto ki ai á e toko 20 pea toe kole é he Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ke tukuhifo ki he Komiti Kakato. Pea ne loto lelei pe Éiki Sea ke tukuhifo ki he Komiti Kakato.

Ne lau úluaki á e Lao Fakaangaanga Fika 11 ó Tali he loto ki ai á e toko 19 pea hili e lau tuó ua ne fokotuú e he Minisita Tanaki Paanga Hu Mai ke tukuhifo ki he Komiti Kakato.

Ne tali e Lipooti á e Komiti Tuúmaú ki he Lao í he loto ki ai á e toko 20.

Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti fika 11 á e Komiti Tuúma’u ki he Ngaahi Totonu á e Fale Alea. Ne meá mai leva e Sea e Komiti ko e Fakafofonga Nopele ó e ongo Niua ó ne meá ko e tohi tangi fekauáki mo e Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú pea óku fepaki ia mo e ngaahi Lao pehe ki he ngaahi lea óku taétaau.

Ne tokanga á e Fakafofonga ó Haápai 13 ko e ngaahi lea ne ngaueáki ai óku ta’etaau. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele ó Haápai óku íkai ko e lea pe ne makatuúnga mei ai ka ne í ai e ngaahi kupu í he Lao ne uesia. Ne hohaá á e Fakafofonga ó Haápai 13 koeúhi ko éne tohi tangi ne ómai ne fakafoki ange pea óku íkai ke ne fiemalie ki ai.

Ne fokotuú é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ke tukuhifo ki he Komiti Kakato ke aleaí ai pea ne poupou ke tukuhifo. Ne meá mai e Minisita Polisi fekauáki mo e ngaahi vaka leó é tolu á e kau Polisi ki Vavaú, Haápai mo Tongatapu. Ne meá mai mo e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai á éne poupou ki he ngaue lelei ne fakahoko é he Minisita Polisi. Ne fakamalo ai pe mo e Fakafofonga ó Haápai 13 koeúhi ko e vaka ko eni é ngaueáki ia é he ngaahi potungaue kotoa.

Ne meá mai ai pe Fakafofonga Nopele Fika ua ó Vavaú fekauáki mo e taófi ó e moa í hono fakatau fakamovetevete. Naá ne kole ki he houeiki puleánga ke fakapapauí mai ko e ha e ngaue kuo fai ki heni he óku uesia heni e kakai e fonua. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ó fehuí ki he Komiti Tuúmaú ki he Totonu á e Fale Ale pea ko e ha e tuúnga óku í ai éne Fakaílo Faka-Fale Alea. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Niua óku toki aofangatuku e ngaue á e Komiti í he áho ni.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Fakalotofonua pe é lava ke fakaleleií pe ó óua é toe hoko atu e fakaílo faka-Fale Alea koeúhi ko e ngaue á e Fale óku kei toe lahi. 

Ne meá mai e Éiki Sea kuo fai e liliu faka-Temokalati pea óku mahuínga pe í ai ha meángaue ki he check and balance.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngoue mo e Toutai óku lolotonga fai e ngaue ki he meá fekauáki mo e moa. Ko e meá ki he toutai taéfakalao óku kei fai e ngaue ko e feinga ke maluí á hotau ngaahi konga tahi mei toutai taéfakalao.

Malolo>>>>>>>>>>

Ne fokotuú é he Éiki Sea ke fakafoki ki he Komiti e lipooti á e Komiti Tuúmaú ki he Ngaahi Totonu ‘a e Fale Alea pea ne loto ki ai e toko 18.

Ne meá mai e Éiki Sea ke tukuhifo ki he Komiti Kakato e Lipooti á e Vahenga Fili Tongatapu 5.

Ne liliu ai pe ó Komiti Kakato pea Sea á e Fakafofonga Nopele Fika 2 o Vavaú.

Ne hoko atu ai pe ki ha meá á e Minisita Polisi, Pilisone, Tamate Afi mo e Ngaahi Ngaue á e Kakai éne feinga ke fakamaálaála á e Lao ki he Tanaki Koloa 2015. Ne fai e femeáki pea kole é he Sea ki he Minisita ke fakatongaí éne meá ki he foí lea ko e simple minded  pea ne tokoni mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e átamai faingofua. Ne tokanga á e Minisita ki he kakai ko ia óku nau tanaki paánga í tuá. Naá ne fakamamafaí ke maluí e kakai masiva pea ko e taha ia e úhinga ó éne kole ke tali e foí Lao pea ke taha pe á e tokotaha tanaki koloa he óku sivisivii á e tokotaha ia óku ne tanaki á e koloa. Ne fehuí mei he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú pe ne ola lelei e lao ko eni í Kalisi ka ne tali mai é he Minisita óku ngaue lelei pe ia he ngaahi fonua muli. Ko e úhinga e foí Lao ke óange ha faingamalie ke toe fakamoúi ai e pisinisi ko ia.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó Haápai 13 á éne manavasií koéuhi ko e kakai óku ne fakafofongaí. Ne tokanga á e Fakafofonga ki he kelekele ko ia óku puke é he pangike. Ka ne fehuí mei he Minisita pe ko e ha e lau á e Lao ki he mea ne fakamalanga ki ai. Ka ne meá a e Fakafofonga é hoko atu pe éne fakamalanga ó nofo taha pe ki he mokisi ko ia ó e kelekele. Ne tokoni mai e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ko e maólunga pe á e Lao ia ko eni óku ne fakamanavaí á e maluí ó e kakai pisinisi. Ka ne tokanga á e Fakafofonga Haápai 13  ke maluí e kakai mo honau kelekele. Ne toe tokanga a e Fakafofonga ó Vavaú 15 ki he kupu 16 ó e Lao Fakaangaanga pea ne fokotuú ai pe ke fakafoki. Ne toe fokotuú é he Fakafofonga ó Haápai 13 ke fakafoki e lao ko eni kae toki fakafoki mai ha taimi kehe.

Malolo Hoáta>>>>

Ne liliu ai pe fale ó Komiti Kakato á e meá á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu á éne tokanga ki he ngaahi lea óku ngaueáki í e Lao Fakaangaanga. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ki he taimi óku mokisi áki ai e kelekele ki hono ta  ó e no pea ne fehuía é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai á e meá é hoko ki he kelekele mo e koloa. Pea ne meá mai e Minisita Lao óku kau kotoa á e koloa í he kelekele ko ia. Ne meá e Minisita ko e faka-Kalisi ó e mokisi ko e mo-de pea ko hono fakatonga ko e mate. Pea ko e kau tanaki koloa ko e kau agent pe ia á e pangike. Ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele ke kií fakatatafe atu e lao ko eni pea é toki ómai e ongo foí lao é ua mei mui óku na felaveí mo e Lao ko eni.

Ne meá e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ko e lao lelei pe eni ia he óku ne toe fakaáiái e ngaahi kautaha ínivesi mei muli ke nau ínivesi he fonua ni. Ne hoko atu e Minisita ki he hohaá ko ia ki he masiva óku faá óhake he fale, ko e meá taautaha ko e meá fakafoítuitui pe ia. Ka ko e úhinga e lao ia ko eni óku tokanga pe ia ki he ngaahi pisinisi lalahi óku nau ínivesi e lau miliona í Tonga ni. Ne fakamamafaí é he Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ko e mahuínga e Lao ke fakaáiái e ngaahi kautaha mo e kakai nofo muli ke nau ínivesi í Tonga ni. Naá ne fakamamafaí óku mahuínga ke fakaivia e átakai fakatupu koloa í he fonua ni kae lava ke nau tohoakií mai ha kakai mei muli ke nau fakalele pisinisi í he fonua ni.

Ne tokanga á e Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu ki hono ngaueáki ó e lea muli ó liliu faka-Tonga he kuo hoko pe ia ó tali é he kakai Tonga. Ne meá e Fakafofonga Nopele ó Niua óku poupou pe ia ki he langa fonua ka óku fiemaú ke óatu e ngaahi fakakaukau kuo óatu ke tokoni pea ka íkai óku íkai ke ne poupou ia ki he fokotuú. Ne meá á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai ko e fiemaú ke fakapapauí óku malu e kelekele mo e founga tanaki koloa.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó Tongatapu Fika 4 éne poupou ki he Lao koeúhi óku ne tui ki he laumalie ó e Lao. Ne fakamahino é he Fakafofonga kapau ko e feinga eni á e puleánga ke tokonií e kakai pea óku  ne poupou ki ai. Ka naá ne éke ki he puleánga pe ko hai óku ne tanaki á e koloa pe tokotaha receiver. Ne tokanga á e Fakafofonga ki he nííhi ko  ia óku nau fai e fili ki he receivership. Ne tokoni mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue á e Kakai ó ne pehe óku ási pe he Lao. Ne tokoni mai e Fakafofonga Nopele Niua óku totonu ke í ai ha criteria pea ko e kupu ono óku lisi mai ai e niíhi ia óku tapu ke nau kau he tanaki. Ne hoko atu e Fakafofonga ki he kupu 16 kupu sií 2 he óku lave ia ki he íkai ke taéfakalao ha ngaue ha taha ne íkai ke fakalao hono fili ia.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga Fika 13 ó Haápai éne hohaá he óku ne tui é íkai uesia e kau tuúmalie ia kae uesia e kakai masiva ia ó ne tukuakií óku puleí mei Nuúsila mo Áositelelia . Ne fakatonutonu eni é he Minisita Paánga óku íkai ke puleí e fonua ni mei ha fonua kehe. Ko e meá ki hono uesia e masiva óku íkai ke uesia ka óku ne tokonií e masiva.

Malolo>>>>

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga Fika 13 ó Haápai ki heéne hohaá ko hono ómai ha niíhi mei muli kenau taki í he ngaahi ngaue. Hange ia ko hono ómai é ha puleánga muli haánau tokoni pea toe ómai pe énau kakai ke nau fai e ngaue. Ne tokoni mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ó ne fehuí pe é toó a e ngaahi tokoni ia mei muli mei he ngaahi pangike óku í ai. Ne fakaha é he Fakafofonga óku í ai pe lelei pea í ai pe hono kovi ó e ngaahi tokoni mei muli. Ne meá mai e Minisita Polisi, Pilisone, Tamate Afi mo e Ngaahi Ngaue á e Kakai ó ne fakamamafaí óku íkai totonu ke fai ha ilifia ia ki he tokotaha tanaki koloa. Fekauáki mo e fakakaukau muli, ne pehe é he Minisita ío óku moóni ka óku sai ange eni hono kei ngaueáki ó e Common Law koeúhi ke pule átaátaa pe á e fakamaauánga ia. Ne toe fakahu mai é he Minisita ha kupu ke tanaki ki he Kupu  5(f) mo  fakamatala  ki ha founga ke faka-moui á e Pisinisi ke ne fetongi e (f) pea hoko atu e (f) ia ke (g). Ne meá mai e Fakafofonga Fika 3 ó Tongatapu ke óange á e priority ki he ngaahi pisinisi Tonga ke óange ha faingamalie pe é moúi e pisinisi. Óku ne tui óku tonu ke highlight. Ne meá mai e Minisita Polisi pe ‘e ái pe ha kupu  makehe ia ki ai.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua á éne mahuíngaía he fatongia ó e tokotaha tanaki koloa mo e fakaúhinga lea í he kupu 2. Naá ne fokotuú ai pe ke fakahu í he kupu sií úluaki ó e fakaúhingaí lea í he Kupu ua ke fakakau atu ai mo e fakamatala ki he founga ke fakamoúi e pisinisi. Í he lao ki he mokisi óku íkai ke ne tui óku fakalao hono ngaueáki e kelekele ki he mokisi mo e fakatau kelekele pea  ne fakatonutonu mai e Minisita Lao ko e lao ia ki he Mokisi óku ósi maau pe ia. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ó Éua éne tui óku tuú he konisitutone óku íkai ke ngofua ke fakatau e kelekele, ka ko e mokisi óku hange pe ia ha fakafetongi koloa ó fakatau. Ne fakamahino é he Fakafofonga Nopele oku íkai ke fakamahino mai he lao ia ko eni ko e ha e paánga ke maú é he receivership. Ka ne meá mai e Minisita Lao é toki fakahu mai ia he regulation.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E ÁHO TUÁPULELULU 24 Ó SEPITEMA 2015.

FALE ALEA

Go to top