Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 24 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e taliui ne fai e meá talitali á e Éiki Sea mo ne fakamanatu ai pe á e áho ó e Fale Alea í he Falaite 25 ó Sepitema. Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e meángaue í he uafu. Ne meá e Fakafofonga Nopele koeúhi naá uesia e ngaue á e ngaahi vaka he óku kau e uafu í he tanakiánga paánga lahi taha á e fonua ni. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Pisinisi á e Puleánga ko e palopalema he taimi ni ko e meángaue óku ngaueáki ki hono fakahifoáki e uta. Ko e taha ne maumau pea ko e palopalema ne hoko koeúhi ko e vaka é ua ne tau mai ka ko e misini pe é taha. Ne haea á e misini mei he kautaha sitivatoa é taha ka kuo ósi óta mai e meángaue é taha ke tokoni ki he ngaue he ko e álu atu eni ki he taimi ‘e toe lahi ange ngaahi vaka é tau mai. Ne meá mai e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai é íkai hilifaki ha totongi makehe í ha áho é 10 ki hono tauhi e ngaahi koloa pea ko e ngaue á e Kasitomu óku toki tapuni ia he 10 poúli pea é lava pe ke aú ki he 12. Ne fakamalo pe Fakafofonga Nopele ó Éua ki he ngaue á e puleánga . Ne poupou mai mo e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ki he ngaue a e puleánga fekauáki eni ia mo e palopalema ki he ngaahi misini tisolo mamafa. Ne fokotuú ai é he Minisita óku fai e ngaue ki hono fokotuú ha akoánga ki he ngaahi misini tisolo

Ne liliu ai pe á e Fale Alea ó Komiti Kakato.

Komiti Kakato

Ne kamataáki é he Fakafofonga ó Haápai 12 é ne tokanga ki he ngaahi alepau fakapisinisi. Naá ne pehe hange ka faka-aleapau e ngaue ia ki he kahaú kapau é fai ha fakamoúa ó mole á e fefalalaáki. Ne fakatonutonu mei he Minisita Leipa óku lolotonga alepau pe fakamoúa ia he lolotonga ni. Ne fakamamafaí é he fakafofonga óku hanga é he lao ko eni ó uesia á e nofo fakakolo ó kau ai e taupotu taha ‘i he nofo á e kolo. Ne fakaha ‘e he Fakafofonga óku lelei e Lao ia ko eni ka óku ikai ke apply ia í Tonga ni. Ne fakatonutonu é he Minisita Lao óku ósi í heni pe Lao ia ko eni ka óku ngaueáki pe ia é he fakamaauánga ka óku íkai ke uesia e ngaahi fale-koloa iiki. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu óku fekauáki á e Lao mo e kakai. Ne fehuí é he Fakafofonga 12 ó Haapai pe kohai é tui ki ai koeúhi óku meá mai e Minisita lao óku íkai fekauáki mo e ngaahi fale koloa iiki ka ne meá mai e Minisita Leipa óku í ai éne fekauáki.Ne meá mai mo e Minisita Paánga ko e meá ko eni hange ha seini óku hokohoko ka ko e lao ia ko eni é lava ke ái e aleapau ki he fakamoúa ke óua é mate e fanga kií fale koloa iiki.

Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 3 ó Tongatapu pe é lava ke fakapapauí óku faitotonu mo e pangike. Naá ne feinga ke mahino é malu ko e kakai no ke íloí e effective rate. Ka ne meá mai e Minisita Paánga kuopau ke fakapapauí e meá kotoa ia ko eni he koe me’a ia ke fakaha ‘e he ngaahi pangike á énau ngaahi totongi. Ne fakaha mai mei he Fakafofonga ó Vavaú 15 ko e Lao ia ko eni óku hange ia ko e kupenga holisi ó e mate he ka fehalaaaki e ngaue é kakai ko eni é mole honau ápi hange ko e foí lea he kupu 5 pe Lao. Ne hoko atu e Fakafofonga Fika 12 ó Haápai ki heéne fakamalanga ki he kupu 14.

Ne malolo ai á e Fale.

Malolo>>>>>

Ne hoko atu ai pe meá á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu á ene hohaá ki he kau tanaki koloa. Naé meá Palemia Leóleó ne úhinga e fokotuú mei he puleánga makatuúnga mei he fokotuú mei he Fale Alea fekauáki mo e fiemaú ke fakamoúi kae óua é tamateí e ngaahi pisinisi kuo nau ósi mate. Ne hoko atu ai pe á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ko e tokanga ia koeúhi ko e kelekele he é kau mo ia he uesia.Ne meá mai e Minisita Paánga ko e Lao ko eni ke maluí á e tokotaha no mo kinautolu óku nau moúa mai.

Ne fokotuú ai á e Fakafofonga Nopele ke óua toe tanaki fakalahi mai ki he lao pea ke fakatatafe atu. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue á e Kakai ko e fakalahi ke fakapapauí é moúi e pisinisi pea ko e meá ki he moúa á e tokotaha tanaki óku hanga é he Lao ko eni ó fakamahinoí e moúa ó e tokotaha tanaki kapau te ne fai hala. Ko e meá fekauáki mo e “niíhi” óku ha he kupu 5 óku ósi ha pe ia he Lao lolotonga pea óku kei ngaueáki pe ia.

Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ko e fatongia e Pisinisi ke No mei he Pangike Fakalakalaka pea ke kalentoa é he puleánga e no, ka ne fakatonutonu é he Minisita Tanaki Paánga Hu Mai óku íkai ko ha fatongia ia e puleánga ke kalenitoa á e no ko hono fatongia ke fakaáiái e átakai ó e pisinisi. Ne kole á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke tauhi pe kainga ó Tokelau he ko e tanaki ia óku fai pe ia í Tongatapu.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó Tongatapu 9 éne fakamamafaí á e fiemaú ke palanií mo tokangaí lelei á e pisinisi ke moúi pea ke tupu. Ne tokanga á e Fakafofonga ki he fokotuú ko ia á e tokotaha tanaki koloa ke tokoni ki he tokotaha pisinisi pea ne poupou ki he lao ke tali. Ne hoko atu á e Fakafofonga ki he mahuínga ke nofo pe ki he meá é ala moúi ai éne pisinisi. Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga Fika 15 ó Vavaú éne fehuí pe ko e ha hono kovi ka kei ngaueáki pe á e Common Law he óku ósi kakato pe ngaahi me’a kotoa ko eni ai.

Malolo Hoáta>>>>>

Ne hoko atu e femeááki he houa hoáta pea ne Sea á e Tokoni Sea pea ne meá ai ke lau e lipooti folau ki he konifelenisi fakamamani Lahi á e Houéiki Sea óe Ngaahi Fale Alea. Ne lau kakato á e Lipooti pea ne tali ia ne loto ki ai á e toko 15 pea íkai ha fakaha loto.

Ne meá mai e Minisita ó e Potungaue Paánga Tanaki Hu Mai fekauáki mo e palopalema ne óhake fekauáki mo e maumau e misini fetuku koniteina. Naá ne meá é ava á e uafu ó aú ki he 12am ke lava ke faka-kakato e ngaue á e kakai pea é malava ke toe lele ki he 12 ókapau é fiemaú. Naá ne fakamaloía ai pe ngaahi kupu fekauáki ki heénau loto fiemalie ke fakakakato á e ngaue á e kakai.

Ne liliu ai pe Fale ó Komiti Kakato.

Komiti Kakato>>>>>>

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó Vavaú 15 éne tokanga ki he ongo tafaáki ó e aleapau. Ne kau ai mo e tokanga ki he fokotuú ne fai he 1987 ki hono fakafoki ó e kelekele ki he puleánga pea ko ‘ene fokotuú kapau e íkai ke lava ke totongi ko e nofo í tahi. Naá ne pehe ko e kupu 5 ó Lao óku ha ai ka ne fakatonutonu é he Minisita Lao ó ne pehe óku ási mai pe ia lao ko eni koe fe fakamaauánga óku tokanga ki ai.  Pea ko e Lao ia ko eni ko e ngaahi pisinisi pe ia óku laka ia he tahamano.
Ne fehuí mei he Minisita Polisi fekauáki mo e tefitoí no, ne tali mai he Fakafofonga ó Vavaú 15 ko e ta no á e masiva mo e vaivai óku íkai ke tatau ia mo ta no á e Minisita. Ne úhinga á e Fakafofonga ó Vavaú fiemaú pe maluí e pangike mo e pisinisi ka óku toe mahuínga ange ke maluí mo e kakai e fonua. Ne tokoni mai mo e Éiki Minisita Tanaki Paanga Hu Mai óku hanga é he Fakafofonga ó takihalaí e kakai e fonua, Ka ne kole é he Fakafofonga ki he puleánga ke fakafoki e Lao ko eni he é í ai pe founga ia ke faiáki e ngaue. Ne meá mai e Minisita Fonua ó ne pehe óku teéki ai ha puleánga ia te ne ómai ha Lao ke uesia ai e kakai. Ko e Lao kotoa pe é kau lelei ki he kakai e fonua tatau ai pe ha puleánga. Naá ne meá óku ne fakaápaápa pe ia ki he fakakaukau á e ongo Fakafofonga ka óku ikai ke ne tui ia é mole á e kelekele pea ko e meá ki he fakatau kelekele óku íkai ha fakatau kelekele ia. Ne meá atu e Sea ki he Minisita fekauáki mo e lisi ó Davina pea ne meá mai e Minisita óku moóni e Sea ka ne áoáofia áneafi ia ka ko e áho ni óku Úliúli ia mo Hinehina.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ko e fai ha ngaue óku totonu ke fakatatau pe ki he tuúnga hoto ivi. Ne ngaueáki é he Fakafofonga Nopele á e ngaahi tala fakatataa ki he founga é ngaueáki é he kau pisinisi ke óua te ne ngaueáki ha meá ngali é mole ki he aleapau. Pea ko e pisinisi ko e fehaalaaki ke mateuteu e tokotaha no pe pisinisi ke ne fepaki mo ia. Ne hoko atu ki he Fakafofonga Nopele ó Eua éne tokanga ki he tu’unga ki hono tanaki ó e koloa he ósi á e no pea mahino é íkai lava ke ta fakafoki. Ne fakamahino é he Minisita Tanaki Paánga Hu Mai á e mahuínga ‘o e foí Lao ko eni ko e tokoni.

Malolo>>>>>>>

Ne hoko atu ki he meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua te ne tui ki he meá á e Minisita ki he tokoni kapau é tokonií é he puleánga á e ngaahi pisinisi. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ki he poate pe pisinisi á e Puleánga pea ka íkai ke ola lelei pea é ngaueáki leva e tanaki paánga. Ka ne fakatonutonu mei he Minisita ki he Ngaahi Ngaue á e Kakai é fai e  feinga ke í ai ha tanaki pe saupulu kimuá pea toki fai e bailout. Ka ne fakamamafaí mei he Fakafofonga Nopele é bailout é he puleánga éne pisinisi ka ko e pisinisi taautaha ko hai te ne bailout? Ne fakatonutonu mei he Minisita Paánga ko e sino makehe ia mei tuá te ne fai e ngaue ko eni pea é toe áá ange á e pisinisi ia ko ia. Ne kei tuúmaú pe Fakafofonga Nopele ko e totonu ko ia ke tokonií é he puleánga a e Pisinisi. Ka ne tokoni mai e Palemia Leóleó ko e mafai e Minisita ke faú tuútuúni pe.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ko e fakaúhingaí lea óku úhinga ia ki he Fakamaau Lahi ka ko e Lao ia óku fai tuútuúni e Minisita. Ne hoko atu pe me’a á e Fakafofonga Nopele ki he vahe á e tokotaha receivership ka ne mea mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue á e Kakai ko e meá ki he vahe á e receivership é toki hu mai ia he Tuútuúni pe Regulation. Ne fakamamafaí é he Fakafofonga Nopele ko e lao ia ko eni óku ne fakamalohií é ia e tanaki paánga.

Ne fakatonutonu mai é he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ko e úhingaí lea pe eni óku me’a ki ai e Fakafofonga Nopele. Ka ne fakamamafaí ‘e he Fakafofonga Nopele kapau ‘e tali e Lao ko eni óku íkai hono kovi he é sai ki he peseta siísií kae kovi ki he tokolahi pea óku totonu ai ke fai hono fakakaukauí fakaluukufua. Ka ne meá mai e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai ko e Lao ko eni óku ne maluí kotoa e kakai e fonua. Ka ne fehuía é he Fakafofonga Nopele pe ko e maluí fefe óku fakatau e koloa ia. Ne toe tokoni mai e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai óku moóni e houéiki ‘e í ai e Lao é toki fakahu mai ka ko ‘ene kole ke foki mai ki he Lao ko eni. Ne hoko atu e meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua ko e receivership mo éne vahe óku fetoáki pe pea óku fai ia é he ngaahi kautaha ko e kakai muli.

Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Tongatapu Fika 4 éne tokanga ki he ngaahi fakamatala tokua é uesia kotoa e kakai masiva e fonua ni. Naá ne pehe é tatau ai pe é tali e Lao pe é íkai óku kei hoko pe ia hange ko e toó e koloa mo e ápi ó e kakai á ia óku kau ki ha aleapau. Ne tokanga á e Fakafofonga ke tokanga á e Pangike Pule ki hono pukepuke ‘o e interest rate á e ngaahi pangike ka ko e tokanga ke fakapapauí é malava ke to e moúi á e pisinisi ko eni. Naá ne fokotuú ai ke tukuange ‘a e Lao ia ke álu kae faú ha Lao ki he pukepuke á e interest rate.

Ne liliu ai pe ó Fale Alea pea toloi ki he Monite.

TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E ÁHO MONITE 28 Ó SEPITEMA 2015
FALE ALEA

Go to top