Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki á e Fale Alea ó Tonga
Áho 29 ó Novema 2015.
10:00AM
FALE ALEA

Hili e lotu mo e taliui ne hoko atu ai pe ki ha meá á e Éiki Sea Leóleó ó e Fale Alea. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua ko e kole mei he niíhi koeúhi ko e fatongia ó e Fale Alea ki hono faú e ngaahi Lao. Óku fekauáki eni mo e Ngaahi Poate he ne í ai e Lao ne paasi ha Fale Alea ke ngaueáki ki he ngaahi Poate hange óku tuú fehangahangai mo e Lao.

Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele óku kau mo e PSC he taéfiemalie pea óku í ai e kau CEO é niíhi te nau hopo ke éke énau totonu. Ne fakatonutonu mei he Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata kapau óku í ai ha Lao óku fiemaú ke fakatonutonu pea ke ómai ha Lao ke fakatonutonuáki.

Ne meá mai e Minisita Pilisone, Tamate Afi mo e Polisi ó ne fakaha ne meá í he fakamanatu e kau ófisa ne kuo nau pekia. Ko e toko 4 ne nau to tau mei he áho 29 ó sepitema 2014 ki he 2015.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Niua ko e kole fakamaálaála mei he Puleánga koeúhi kuo maú e fakaha ko e niíhi e kau talekita he ngaahi Poate kuo óange e tuútuúni ke ngata énau fakahoko fatongia í he aho 30 ó e mahina ni. Ko éne hohaá koeúhi óku teéki ai ha sino fakalao ia ke hiki ki ai mei he Poate.

Ne hoko atu e meá á e Fakafofonga Nopele ó Éua éne fakamahino ko e tokoni pe éne meá ki he Puleánga, ke ngaueáki e ngaahi Lao á ee kuo ósi paasi mei he Fale Alea.

Ne tuútuúni e Éiki Sea Leóleó í he loto ki ai a e Fale ke tuku hifo pe á e Fakamatala Fakataú á e Komisiona ki he Va mo e Kakai 2013-2014.

Ne fakamaálaála é he Sea ó e komiti ki he Ngaahi Totonu á e Fale Alea á e lipooti fika 10.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga ó Haapai 13 éne kole ke tuku hifo e Lipooti ki he Komiti Kakato. Ne tokanga á e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata koeúhi óku í ai e ngaahi Tohi Tangi ia óku lau pea í ai e Tohi Tangi ia óku ikai ke lau. Ka ne tokanga pe á e Minisita koeúhi ke maau e ngaue ko ia á e Fale Alea. Ne fokotuú é he Minisita óku fakapalataha á e ngaue á e komiti pea ne fakatonutonu é he Fakafofonga ó Vavaú 15 ne fai pe ngaue fakatatau ki he Lao mo e Konisitutone.

Ne tokanga á e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu éne tokanga ke tukuhifo ki he Komiti Kakato he óku í ai e ngaahi me’a ‘oku ‘ikai ke fiemalie ia ki ai.

Ne kole fakamaálaála á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu koeúhi ko e fika ongo ó e tohi tangi ne íkai ke tali ‘e he Komiti pea ne fakamaama pe é he Éiki Sea Leóleó pea fiemalie ai pe á e  Fakafofonga Nopele. Ne hoko atu ki ha meá a e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai éne fokotuú ke takitaha nofo pe hono fatongia.

Ne meá hake á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai á éne tui ke ui á e memipa naá na fakahu ange á e tohi tangi kenau femeááki ki ai e komiti naá lava ke fai ha femahinoáki ai kimuá pea toki toe fakafoki mai.

Ne tali lelei pe é he Sea ó e Komiti ke fakafoki e Lipooti fika 10 ki he Komiti Tuúmaú ki he Totonu á e Fale Alea.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ke fakaleleií í tuá e to nounou á e Komiti kae óua é ómai ki Fale Alea. Ne fokotuú é he fakafofonga Nopele ke fai ha tuútuúni á e Sea ki he Komiti. Ka ne meá mai á e Sea Leóleó ke tau nofo mau ki he ngaahi Code of Conduct koeúhii ke maá mo lele lelei e ngaue. Ne hoko atu ai pe ki he fakafofonga ó Tongatapu 9 á éne hohaá koeúhii hange óku íkai ke fefee á e falala óku fai ki he komiti.

Malolo>>>>>>

Ne liliu ai pe á e Fale ó komiti Kakato pea Sea ai pe Fakafofonga Nopele Fika ua ó Vavaú.

Ne kole á e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ke toloi e Lipooti ááhi Fale Alea á Tongatapu 8 kae hoko atu ki he Lao Fakaanganga fika 9 pea ne meá mai Minisita Paánga ó fakamaálaála á e Lao Fakaangaanga. Ne meá á e Minisita ki he vahevahe ko ia ó e tupu he ngaahi keli fakakoloa. Ne hoko atu ki ha meá á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele óku íkai ke ne fuú fiemalie ke tukuhauí ha koloa óku teéki ai ke ne meaí pe ngalingali é maú ha paánga mei ai. Ne meá Minisita Fonua ne ósi paasi e Lao ki he Deep Sea Mining. Ka ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu óku mahino é fai hono tukuhauí ó e ngaahi koloa mei Kilisitahi ke fakapapauí é lava ke toó aa e ngaahi tukuhau fakalotofonua kae hilifaki pe ia he ngaahi ngaue ko ia. Naá ne meá óku fo’ou ia kiate ia ke tukuhaúí ha meá óku teéki ai ke fakapapauí. Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 á éne poupou ki he foí Lao ni pea ko e meá malie hono íkai ke vahe é he úluaki fa á tahi. Ko e meá pe ne kole é he Fakafofonga fekauáki mo hono refine ó e koloa ko eni í Tonga ni ke tukuhauí.

Ne fakaha é he Fakafofonga ó Vavaú 15 naá lava ke fakakau pe ái ha Lao é taha ke fakakau ai mo hono refine, he ko e taimi é uta ai ki muli mahalo pe naá úli ka ko e ha hake ia ki he tukuhau. Naá ne fokotuú ke fei mo tali ‘a e Lao ni he ko e taha e ngaahi lelei e meá óku í loto pe ia he foí tapa fa ne declare é he úluaki IV. Ne hoko atu ki he Fakafofonga Fika 9 ó Tongatapu á éne poupou pea fakataha pe mo éne fieílo ki he tuúnga óku í ai á Mineva ka ne ósi e taimi pea lililu ó Fale Alea pea toloi ai pe á e Fale.

Malolo Hoáta>>>>>>>

Ne hoko atu e femeááki ó liliu ó Komiti Kakato pea ne fiemaú ke fakamahino mei he puleánga pe óku í ai ha maka koloa í lolo fonua pea ne meá mai e Minisita Fonua ío óku í ai e maka koloa he kilisitahi. Ne meá mai e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ki heéne tokanga ki he paánga ko ia óku tukuhauí tautautefito ki he super profit. Ne tali mei é he Minisita Paánga ko e peseta é 25% pea óku ha pe he Lao ko eni á hono fakangatangata mo fakafaikehekehe’i ‘o ha kautaha pangike pe fakapaánga óku no mei ai e kautaha keli maka-koloa koeúhi ke fakasi’isi’i ha feinga ke tuku hifo e tukuhau pe hola mei he totongi tukuhau. Ne fokotuú é he Fakafofonga koeúhi ke ai ha peseta ó e kakai fakalotofonua ke nau maú ngaue í he ngaahi kautaha ni.

Ne fehuía é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haapai pe óku íloí nai é he kakai e meá ko eni óku hoko makatuúnga eni mei he fakatotolo ne fai é he fanau ako TTI. Ne tokanga á e Fakafofonga Nopele ia ki he meá é hoko ki he feituú é fai ai e keli maka koloa. Ne tokoni mai e Fakafofonga ó Vavaú 15 ko e meá ne tokanga ki ai e Fakafofonga Nopele ne tonu ke óhake ia taimi ne aleaí ai e Lao Keli Maka Koloa á ia ne ósi tali ia he taú kuo ósi.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne poupou ki he Lao ni koeúhi ko ‘ene áonga ki he kakai e fonua. Ko e fakamole ki ha kautaha kenau ínivesi he fonua ko e paánga lahi ia é fiemaú ki ai. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Éua fefe kapau óku toe fai ha keli í úta ka ne fakamahino mei he Minisita ko e keli ia í úta óku ósi í ai pe hono Lao ia ó na. Ne me’a e Minisita ko e malo mo e pule á Ha’a Moheofo ke makatuúnga mei ai e monu ko eni.  Pea ko e Minisita Fonua ko e Nopele ka ne fakatonutonu éni é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 óku íkai ko e moóni he koe úluaki fili pe ne óange ai e Minisita Lao ki he Nopele ka ko e hokohoko atu óku átaa ia. Ne meá ai pe Minisita á éne poupou pea ne toe fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu éne tokanga ki he íkai ke mahino ki he kakai ó e fonua á e ngaue ko eni hange ko eni ne fakahoko he fakatotolo á e TTI. Ne hoko atu ki ha meá mei he Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e ngaahi kautaha keli maka koloa ka ne me’a mai e Minisita Fonua kuo ósi maau e fakataha mo e alea mo e ngaahi kautaha keli maka koloa pea ko e ómai eni e Lao kae hoko atu e ngaue. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua óku fakapotopoto áupito pe Lao ni ia mei he tafaáki faka-lao, pule lelei mo e ngaahi tafaáki kehekehe pe.

Ne meá mai e Minisita Toutai mo e Ngoue óku taimi tonu hono ómai e Lao ko eni pea óku mahino hono siofi mai é he ngaahi fonua tuúmalie á e Pasifiki koeúhi ko e maka koloa ko ia mei Óseni.

Ne fokotuú pea poupou pea paloti ó tali he loto ki ai á e toko 17.

Malolo>>>>>

Ko e hoko atu ki hono fakamaálaála é he Minisita Paánga á e ongo foí Lao Fakaangaanga ko eni óku totonu ke aleaí fakataha pea ne fokotuú é he Fakafofonga Nopele ó Éua ó poupou ki ai pea ne tali ke holomui fakatouósi á e ongo foí Lao ko eni.

Ne hoko atu ki hono fehuí ki he Minisita Polisi fekauáki mo e Lao Fakaangaanga Fika 8 pea ne kole pe ‘a e Minisita Polisi fefe kae fakahoko atu pe faleí á e Áteni Seniale Leóleó he óku kií tuai mai e fakatonga. Pea ne í ai e poupou pea hoko atu ai e femeááki. Ne fokotuú mei he Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu ke fakakau pe á e fakalahi ne fakahoko mai pea mei he puleánga. Ne tali lelei pe é he Minisita Polisi, Tamate Afi,  Pilisone  mo e Ngaahi Ngaue á e Kakai.

Ne hohaá á e Fakafofonga Nopele ó Éua koeúhi ko e mafai ó e Fakamaauánga ki hono tanaki e koloa óku íkai ke fakangatangata ia. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue á e kakai ko e mafai ó e fakamaauánga óku fakangatangata é he Lao.

Ne fokotuú é he Fakafofonga  Nopele ó Éua ke paloti  ka te nau paloti pe fakatatau ki heénau tui. Ne toe meá mai e Fakafofonga Nopele ó Niua ó ne fakamalo pe ia ki he fakamaálaála mei he Minisita óku íkai ke fakangatangata e mafai e fakamaauánga, ka óku íkai ke tuhuí mai ia he Lao.

Ne fokotuú pea poupou pea Paloti ó tali he loto ki ai á e toko 11 pea íkai loto ki ai á e toko 2.

Ne hoko atu ai pe ki he Lipooti á e ááhi faka-Fale Alea á e Vahenga Tongatapu 8. Ne meá á e Minisita ne tokanga á Folaha ki he hala lahi ó e kolo óku teéki ai ha úhila he  vahaá hala ko eni. Ne í ai e tokanga lahi ki he lingiánga veve ko Tapuhia ko e hohaá ki he maúánga vai á e kainga. Naá ne hoko atu kuo aú ki he ‘eka ‘e taha afe tupu kuo ósi to pea ko e éa ‘e 156 é toli ai pea ko e uike ua ó Ókatopa ko e 118. Ko e fakafuofua ko e toni é 3 afe tupu pea ko e tuúnga lelei ia ki he taú ni. Ko e peseta ‘e 92 e hina kuo to ’oku íkai ke uesia ia é he mahaki.

TOLOI E FALE ALEA KI HE 10:00AM ÁHO PULELULU 30 Ó SEPITEMA 2015.
FALE ALEA

Go to top