Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki á e Fale Alea ó Tonga
Áho 30 ó Sepitema 2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e tali ui  ne meá mai ai pe á e Éiki Sea Leóleó ó fakahoko e talitali angamaheni ó e Houéiki Memipa mo éne talamonu ki he ikuna kuo fakahoko é he Íkale Tahi. Ne hoko atu ki he Fakafofonga ó Haápai 13 éne fiefia he ikuna á e Íkale Tahi . Naá ne fakamalo ai pe ki he Palemia Leóleó he lava ke fakaleleií e meá ne tokanga ki ai e kainga ó Haapai. Ne fakaha mai é he Fakafofonga ó Tongatapu 9 éne tokanga koeúhi ko e ngata ko ia hono ngaueáki ó e paánga motuá ka ke kei hokohoko atu pe. Ne hoko atu ki heéne fakamaloía e ngaue ‘a e Minisita Tanaki Paánga Hu Mai koeúhi ko e tanaki paánga hu mai kuo malava ke nau aúsia énau tanaki ó maú e taketi í he mahina é 2 ko e 24 miliona ka ne nau tanaki ‘a e 27 miliona.

Ne meá mai e Minisita Paánga ko e áho ni óku ngata ai ka ko e hokohoko atu ke áve ia ki he pangike pule kenau fetongi mai e paaánga motuá.

Ne hoko atu ki he Minista Ngoue mo e Toutai éne fakamaloía á e ngaue á e kau ngoue hina. Naá ne fakaafe ai ki he Houéiki pe é lava kenau meá atu ke mamata ki he ngoue hina. Ne meá mai e Sea ke vakai ki he houa efiafi ápongipongi. Ne meá mai á e Nople fika úluaki ó e houéiki Nopele ó Tongatapu éne fakaha e fiefia moe poupou á e houéiki Nopele pea fakaósiáki e pasipasi pea liliu ai pe ó Komiti Kakato.

Ne liliu ó Komiti Kakato ó hoko atu ki he lipooti ááhi faka-Fale Alea á e Vahenga Fili 15. Ne hoko atu á e fakamalanga ‘a e Minisita Ngoue mo e Toutai ki he hohaá mei hono vahenga ki he mamafa ko ia á e ika. Ne fokotuú mei Folaha ke fokotuú ha lao ke tautea e niíhi óku íkai kenau lava ki he ngaahi fono. Ne toe óhake aipe á e fakaámu ke í ai ha vahe á e kau polisi faka-kolo. Ne óhake mei Veitongo á e hohaá koeúhi ko e fuú maúlalo á e tautea óku hilifaki ki he niíhi ó e kau maumau Lao.

Ne í ai á e taéfemahinoáki koeúhi ko e ongoongo óku taétute á e vesitapolo ‘oku hu mai, ka ne fakamahino ko e fuaíákau ka e ‘ikai ko e vesitapolo. Fekauáki mo e palau ne í ai e hohaá koeúhi ko e siísií ‘a e palau pea ne ósi fai e kole ki he puleánga Siaina pea óku kei fai e fakaongoongo ki ai. Ne í ai mo e fokotuú ke toe hoko atu e fokotuú ó e Pa í Fangaúta ka ne faleí pe kakai é fakatuútamaki ki he ika á hono toe fakafoki mai ó e Pa Ika.

Í he ngaahi meá fakaékonomika ne fakaámu á Folaha ke lahi ange énau ílo ki ha ngaahi tokoni mei muli ke tokoni ki he ngaahi kolo. Ne tokanga mei Veitongo koeúhi ko e maólunga á e totongi tute. Ne tokanga á Longoteme ki hono fokotuú ha ngaahi ako tokamuá ka ko e palopalema ko e fanga monumanu.

Ne hoko atu ki ha fakamalanga mei he Fakafofonga ‘o Tongatapu 9 éne tokanga ki he fokotuú ko ia mei Folaha ki he fokotuú ke tautea á e kau liáki fono. Naá ne fakaha óku kei laumalie pe á e lao fakakolo á ia é malava ke faú ‘e he kolo pea áve ki he Kapineti í he laumalie ki ai á e Palemia ke ne fakamo’oni ke hoko eni ko e lao. Ne toe tokanga á e Fakafofonga ki he mahuínga á e kau polisi fakakolo he óku lahi e pauú í he fonua ni.

Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu ki he Fakafofonga ó Tongatapu 8 ki he tuúnga óku í ai á e lingiánga veve ko Tapuhia. Ne toe tokanga á e Fakafofonga Nopele koeúhi ko e fiemaú palau pe é lava ke ómai á e hoosi toho koeúhi óku íkai ke toe fakamole hono tauhi pea é íkai ke toe maumau. Ne toe fehuí fekauáki mo e tu’unga ko ia hono toutaií ó e kanahe.

Ne meá mai e Minisita Ngoue naá ne meá óku í ai e hohaá lahi áupito ki he tu’unga óku í ai á Tapuhia he óku ofi ki he ngaahi kolo pea óku kií loloto naá uesia á e maúánga vai á e ngaahi kolo ni. Ko e palopalema lahi é taha ko e lango éne mafola atu ki he ngaahi ápi úta pea íkai ngata ai ka kuo ta tuó lahi e maú e mahaki taifoti í Vaini pea óku í ai pe tui mahalo naá óku í ai haána fekauáki. Ko e meá fekauáki mo e kanahe óku ngofua pe hono toutaií ka óku í ai pe taimi óku taófi ai he ko e taimi ia óku hu ai e ika ki tuá ke fanau pea ko e vahaátaimi pe ia óku taófi ai. Ne fehuí mei he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai koeúhi ko e founga toutai ó e ika ni ke fakatokangaí ka ne meá mai e Minisita óku fai e tokanga ki ai he óku fakatuútamaki hono ngaueáki e fanaóne.

Malolo>>>>

Ne hoko atu e femeá’aki ki he fakamalanga mei he Fakafofonga ó Tongatapu 4 fekau’aki eni mo e ngaahi tokoni ko ia mei muli ke fakaha mahino mai ke ílo ki ai e kakai e fonua ke tokoni ki heénau kole.

Ne fokotuú pea poupou pea paloti ó tali he loto ki ai á e toko 17 pea íkai ha fakahaloto.

Ne hoko atu ai pe ki he lipooti fakataú á e Komisiona ki he Va mo e Kakai 2013-2014. Ne fehuí é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ki he tuúnga e ngaue ki he Konivesio ki hono Fakafepakií ó e Taéfaitotonu. Ne toe fehuí ai e tuúnga tokolahi e kau ngaue fakatotolo á ia oku pehe óku tokosií. Ne meá mai e Minisita Paánga kuo ósi maau e tokolahi e kau ngaue ne ósi fakahu ia ki he Patiseti ó e taú ni mo e taú kahaú. Ne meá mai mo e Minisita Lao kuo osi fai e interview ó e tokotaha te ne maú á e lakanga Komisiona ki hono Fakafepakií ó e Taéfaitotonu ka ko e palopalema he taimi ni ko e ha e vahe é óange ki he tokotaha ko eni. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai ki he Minisita naá ko e tuai hono fili e Komisiona naá ko ha Tonga. Ne meá mai e Minisita ko e meá óku ne maú óku í ai hono konga Tonga.

Ne hoko atu aipe Fakafofonga ó Tongatapu Fika 4 kapau é íkai ke tauátaina á e ófisi ko eni ki hono fakahoko honau fatongia he kapau é íkai ko e palopalema lahi ia é hoko.

Ne meá mai e Minisita Lao ko e meá ia óku fai e fiemaú ke ómai ha muli koeúhi ko e felaveí mo e kakai. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Niua ko e ha e tuúnga óku í ai e alea ki he fakamoóni he Konovesio ki hono Fakafepakií ó e Taéfaitotonu.

Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu éne tui ko e meá mahuínga ne óhake é he Fakafofonga ó Tongatapu 4 á e kehekehe á e fakatotolo á e Ombudsman mo e Anti-Corruption pea óku íkai ko e vahenga óku mahuínga ka ko e ngaue. Ne fehuí é he Minisita Polisi ki he Kapineti pe ne tonu ke fakahu mai e lipooti ko eni ke aleaí í he fale ni pe íkai.

Malolo Hoáta>>>>>>

Ne kei hoko atu ai pe femeááki í he lipooti fakataú á e Komisiona ki he Va mo e Kakai 2011-2014. Ne meá ‘a e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu hange óku fepaki a e fokotuú ko ia ki he Komisiona ki hono fatongia mo hono fatongia mo e Palemia. Naá ne fehuí pe óku taau e Palemia ke ne tali ha ngaahi launga fekauaki mo e ‘i ai ha tui á e Fakafofonga Nopele óku íkai totonu ke í he malumalu ia ó e Palemia.

Ne hoko atu ki hono talitali é he Éiki Sea Leóleó ó e Fale Alea á e ongo ááhi ki he Fale Alea ó Tonga mei he Fale Alea ó e Ótu Motu Kuki mo Haámoa.

Ne hoko atu ai pe á e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Tongatapu í heene tokanga ki he ngaahi fatongia ó e Komisiona. Ne toe tokanga e Fakafofonga Nopele ki he vahenga ó e Komisiona he fakatatau ki he lipooti ko e keisi pe é ua kuo ngaue ki ai e ófisi ko eni pe óku taau nai e fuú vahenga ki he ngaue ko eni. Ne hoko atu e femeááki ki he Fakafofonga ó Vavaú 15 áki éne pehe ko e talu e kamata e ngaue á e Potungaue ko eni mo hono laungaí ó pehe óku siísií énau ngaue. Ne fakaha é he Fakafofonga ke óua é fai ha sio ki he vahenga kae sio ki he pelepelengesi e ngaue óku ne fai. Ne fakaha é he Fakafofonga ‘oku tala mai é he lipooti óku nounou e tokolahi e kakai óku nau ngaue he ófisi ni pea pehe ki hono teuí ‘o e kau ngaue óku fiemaú. Ne fakamamafaí é he Fakafofonga ko e lao ko eni te ne ómai e lelei pea kole ki he pule’anga ke fakaivia e potungaue ko eni.

Ne meá mai á e Fakafofonga Nopele ó Éua. Naá ne meá óku íkai ha lipooti ia ki he tefitoí fatongia ó e Komisoni ko eni í he malumalu ‘o e Lao Komisiona Ki he Va mo e Kakai 2001. Naá ne fehuí ki he konivesio ko ia ne fai ki ai e femeááki pe ko e ha hono ngaahi tuútuúni. Ne fokotuú é he Minisita Lao ko e meá óku ne poupou ai ki ha muli koeúhi ko e fehuluhulufi á e nofo pea ke ómi ha muli ke ne fakamaá hotau fale. Ne meá mai e Minisita Paánga ko e ésitimate ne áve é he puleánga kimuá ko e 2 kilu tupu pe ka ko eni óku áve 9 kuli kuo ósi fai e fakaivia e potungaue ko eni. Ne tokoni mai e Fakafofonga Fika 4 ó Tongatapu fekauáki mo e kakano ó e konivesio ‘a ia óku ne fakamahino mai ko e ha e faihala mo e founga ki hono puke maiáki ha niíhi kuo nau hola ki muli.Ne fehuía é he Nopele Éua pe óku malava he konivesio ko eni ke fakamaauí ha taha fakavahaápuleánga ka ne fakaha mei he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ko e konivesio kehe ia ne meá mai ki ai e Fakafofonga Nopele ka ko e konivesio ia ko eni ko e Fakafepakií pe ia ó e Taéfaitotonu. Ne fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Eua pe ko e fe taimi óku ngaue ai e Komisoni ki he ngaahi kautaha á e puleánga.

Malolo>>>>>

Ne toe fehuí é he Fakafofonga Nopele ó Éua e meá á e Minisita Paánga hono fetukutuku e mafai ki he Komisoni mei he Fakataha Tokoni ki he Kapineti. Ne meá mai e Minisita Paánga ko e fetukutuku ko eni e mafai ne fai ia hili e liliu. Ne tokanga pe á e Fakafofonga Nopele ki he fepakipaki e mafai mo e fatongia ka ne fakapapauí ‘e he Minisita Lao óku íkai ha meá ia ko e fuu tauátaina pe fepakipaki he ngaahi mafai í he ngaahi kupu. Ko e totonu óku konga ua ke áta mai óku fakahoko pea ko e konga é taha ke ha ki tuá óku fakahoko. Pea óku hanga é he fekau’aki ó ha’ihaí ha tokotaha ke óua é faihala. Ne hoko atu aipe á e Fakafofonga Nopele ó Éua éne fakamamafaí ko éne tokoni pe koeúhi ko e fatongia ó e ombudsman ke óua e fai ha filifilimanako.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne fiefia koeúhi ko e Komisiona ko eni óku tokoni ia ki he kakai, pea ko e Lao ko eni ne fai e ngaue ki ai he 2007 pea ko hono toki ómai eni ia ha lipooti. Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata óku ‘ikai ngofua ke ngaue á e Komisoni ko eni ki he ngaahi meá óku í he fakamaauánga. Ne fakamamafaí é he Minisita á e mahuínga ó e fetaliuiáki pea ko e tuú á e komisoni ko eni óku ne tuú ke taukaveí e kakai í ha’anau taéfiemalie ki ha potungaue á e puleánga. Ne fokotuú é he Minisita óku fehaalaaki e lipooti ko eni he ko e fokotuútuú óku hala. Ka ne meá mai e Minisita Paánga óku tonu pe ia he óku kei í ai pe niíhi ia óku nau fetuútaki mo e Fakataha Tokoni. Ne fakamahino é he Fakafofonga Nopele ó Niua ko e fakanofo ne fai é he Palemia ka ko e fakafisi óku fai ia ki he Tuí. Ko e ófisi ko eni í he meá á e Minisita óku tokoni ki he kakai he óku taétotongi hono ngaueáki e he kakai. Ne teu ke paloti ka ne toe kole é he Fakafofonga Nopele ó Éua ke toe hoko atu ki ai ápongipongi. Ne kole ‘a e Palemia Leóleó mo ne fokotuú ke tali aa.

Ne fokotuú pea poupou pea paloti ó Tali he loto ki ai á e toko 15 pea íkai loto ki ai e toko 1.

Ne liliu ai pe ó Fale Alea pea toloi.

TOLOI Á E FALE ALEA KI HE 10:00AM Ó E ÁHO TUÁPULELULU 1 Ó ÓKATOPA 2015.
FALE ALEA

Go to top