Fakamaópoópo ó e Ngaahi Femeááki í he Fale Alea ó Tonga
Áho 22 ó Ókatopa 2015
10:00AM
FALE ALEA

Hili á e lotu mo e tali ui pehe ki hono talitali ó e Houéiki Memipa é he Éiki Sea pea ne fakamanatu ki he Houéiki Memipa kenau tomuá fakahoko ki he Kalake mo e Éiki Sea kapau óku í ai ha meá kenau me a ki ai pea ko e meá kotoa pe ke tufa ke tomuá fakahoko ki he Kalake.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata á e lipooti fekauáki mo e langa afaa í Haápai. Na’a ne meá ko e fale eni é 422 ó kau ai e fale é 125 ne loki 2 pea 150 e loki taha fakataha mo e fale ne langa é he Siasi ó Sisu Kalaisi mo e Kau Maónióni ó e Ngaahi Áho Ki Mui ni.

Naá ne meá óku kei toe ‘a e fale loki 1 ‘e 137 mo e fale loki ua ‘e 75 pea ko e ngaahi fale ko eni ko e tanaki foóu pea óku teéki ai ke tender á e ngaue ko eni ki tuá ka é kakato pe ia ki Tisema ó e taú ni.

Ne fakamanatu é he Éiki Sea ki he Minisita koeúhi ko e kau contractor mo ‘énau claim CT. Ne fehuí é he Fakafofonga ó Haapai 13 á e tuúnga faka-kelekele óku tuai ai e langa ó e ngaahi fale. Ne meá mai e Éiki Sea óku tonu pe ke fai ha tokanga ki ai he kuo tau ofi ki he fahaí taú afaa.

Ne toe tanaki mai mo e Fakafofonga ó Haápai 12 ki heéne hohaá ki he ngaue óku fakahoko ki Haápai. Óku hohaá á e Fakafofonga koe’uhi ke tuku ki tafaáki á e politikale he óku ne tui ko e kole eni ia ne fai é he Kovana ó Haápai ke langa á e Fale pea ko eni kuo lipooti mai ia he pongipongi ni.

Ne meá mai e Minisita Ki he Ngaahi Ngaue Lalahi ó ne kole ke fai ha ngaue fakataha pea óku ne tui óku ikai ke faka-politikaleí. Ne fakamalo e Fakafofonga pea óku ikai ha palopalema he ngaue fakataha he ko éne taumuá ngaue ia ána ke ngaue fakataha. Naá ne kole ke fakafoki mai ke fai ha ngaue ke taófi e campaign ko eni. Ne kole á e Fakafofonga ó Haápai 13 ke fai pe ha ngaue pea ke ílo pe é Haápai óku í ai e Task Force. Ne meá mai e Palemia óku fihi e ngaue he taimi ni ko e ngaahi fale matapa taha ne fai e kole ke fakalahi pea ne kole ki he ongo Fakafofonga ó Haápai ke ngaue mo e kakai ke fakaleleií kae tuku ange ke fai ha ngaue ki ai.

Ne hoko atu ai pe ki he Fakafofonga Fika ó Tongatapu á éne fakamalo koeúhi ko e tanu ó e hala hono vahenga. Ko e Paánga pe é ono afe ne lava ó tanaki pea ne toki hoko atu é he potungaue ia e ngaue áki e Kelesi.

Ne hoko atu éne kole mo e fakamanatu ke fakakau á e Sea ó e Komiti Kakato ki he kotoa e ngaahi komiti hange ko ia óku maú é he Éiki Sea mo e Tokoni Éiki Sea. Ne meá mai e Éiki Sea ke tuku pe ki he Komiti Totonu á e Fale ke nau ngaue ki ai. Ne meá mai e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ó ne fakamanatu ne kau pe Sea ó e Komiti Kakato í he ngaahi komiti kotoa.

Ne meá ki heéne tokanga ki he meá fakapaánga koeúhi ko e fiemaú ha paasipooti laípepa á ia óku paánga ‘e 200 tupu pea ko e tohi ke fakapapauí ha tokotaha Tonga óku paánga ia é 268 pea óku ne tokanga ki ai. Ne hoko atu e Fakafofonga Nopele ki he ngaue ko ia í Haápai he óku í ai e tui óku íkai ko ha ngaue pe ki Haápai ka óku fakaluukufua ki he kakai e fonua. Óku í ai e kautaha óku fai e fakatonutonu fakalao pea óku í ai e tui óku tonu ke toloi e fale kae óua kuo mahino e fakatonutonu. Ne kole ‘e he Palemia ke tuku ki he fakamaauánga pea ne meá á e Fakafofonga Nopele ko éne óhake pe é ia ke meaí é he Fale Alea.

Ne hoko atu ki he Lipooti á e Komiti pea ne meá á e Sea koeúhii ke ma’u pe fairness he óku pelepelengesi a e ísiu ko eni pea ne toe fakahu mai e tali á e Minisita ka ‘oku ne tuku atu e faingamalie ki he fale ke nau paloti pe ko e ha á e tali ko eni.

Ne me’a mai e Palemia ó ne kole ki he Fale óku íkai ke loto á e tepile á e puleánga ke ngaueáki á e tokolahi pea ko e mafai e Konisitutone ki he Fale Alea pea ne fakatonutonu mai é he Éiki Sea ko e Fale ko eni óku taha pe á e Fale óku íkai ha fahaí í he Fale.

Ne meá mai e palemia óku íkai ke ne úhinga pehe he koe kuohili ne pule á e tokolahi. Ne fakatonutonu ko áneafi ia ne paloti ia pea ne toki áve mei ai ki he komiti, pea koe áho ni óku kehe ia he kuopau ke tomuá áve ki he komiti. Ne fokotuú é he Palemia óku íkai ke fehuía e mafai e Fale pea í ai moe mafai faka-konisitutone ó e Palemia ke ne fakamaloloí á e tokotaha ko eni. Ne kole ke tuku ange kiate ia ke ne tauteaí e minisita pea ke hilifaki e meá kotoa ki hono uma.

Ne fakamanatu é he Éiki Sea ko e meá ne meá ki ai á e Palemia ko hono fatongia pe ia ó óna pea kuo lele á e process é íkai ke ne lava é ia ke taófi pea ko e mafai ó e Palemia óku íkai ha kaunga ia ki ai á e Fale Alea. Ne fokotuú mai pe é he Palemia ia ke paloti pea ne tokoni e Fakafofonga Nopele Fika 1 ó Haápai óku ósi mahino pe á e process ia he óku kei tonuhia pe á e Minisita ia.

Ne meá mai e Palemia ia ke paloti pea ne fakamanatu ai pe á hono mafai ke fakamaloloí e Minisita . Ne fokotuú é he Fakafofonga ó Vavaú 15 ke áve totonu á e Minisita ke ómai éne tali pea ne poupouí e fokotuú ko eni.

Ne fakaha mei he Fakafofonga ó Tongatapu 4 ke paloti a he kuo tuó lahi hono óange hono faingamalie. Ne meá mai e Minisita Paánga óku í ai óku moóni óku totonu ke hoko atu e keisi ia. Ka ko éne fakaámu ko e tuú á e Palemia ko ia óku ne fuesia á e kanongatamaki ka ko e kole ke óange ha faingamalie ki he Palemia. Naé mai e Palemia éne fakamalo ki he Minisita Paánga á e malava ke ne leaáki á e mo’oni. Ne meá mai leva á e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata ó ne kole fakamolemole ó ngaueáki a e faaí kavei koula á e fonua ó ne kole fakamolemole ki he Éiki Sea, Palemia mo e Kapineti ó íkai ke ne toe tuli haáne tonuhia ko e meá ne fakahoko é he Minisita Paánga óku moóni pe ia ko e meá ne tukuakií ki ai e Minisita ko hono lelei taha pe pea ka í ai ha to nounou pea tuku kene fua.

Malolo Pongipongi>>>>

Ne hoko atu ki he meá mei he Fakafofonga Nopele ó Éua fekauáki mo e teuteu ó e paloti pea ko e ngaue ko eni ne fakafou mai ia he kupu 75 ko e mafatukituki ó e fatongia ko eni ke fai é he Palemia óku í he kupu 51 pea ko e mafai ke fakaílo óku í he Fale Alea ia. Ka áve éni ki he Puleánga é kau mai ki ai aé Tuí ka ko e meá ne mei veteki pe ‘i Fale ni.

Ne tali á e Palemia ko ia óku ne recommend ki he Tuí ke tuku e motuá ni ki tuá, pea óku íkai faingataá. Ka naé tali é Fakafofonga Nopele ó Éua óku ómai á e fakaílo ki he Fale, pea óku manavasií hono áve ki he Palemia, úluaki te tau iku tukuange á e kupu 75 kapau e tuku ki he Palemia, é foki mai á e Fakafofonga ia ó toe maú pe hono sea.

Ne pehee é Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Haápai, ko e maá taha á e kupu 75 he ka foki á e Fakafofonga 16 ki hono sea, é kei moúi pe á e kupu 75 ia, pea é kei moúi pe ia í he kupu 75, heíkai mate ia.

Ka naé fakamahino é he Minisita Fonua é íkai hoko atu e fakaílo kapau é paloti ke fakahifo, neongo é foki mai á e Fakafofonga ó Vavaú 16 ki hono sea faka-fakafofonga.
Ne meá mai e Fakafofonga Nopele ó Éua ko ‘ene fakamalanga óku fihi ko e kole mei he Palemia ke tuku ange ke ne fai tuútuúni pea ko ‘ene kole ke tuku e Lao ke ngaue. Ke óange á e faingamalie kotoa ki he Fakafofonga koeúhi ko e meá ko ia ne hoko í he kuohili. Ke óange ha faingamalie ó e Minisita. Ka ne kole é he Palemia ke paloti he kuo ósi fakapapauí é he Minisita Lao mo e Minisita Paánga óku í ai e keisi.

Ne meá mai e Éiki Sea ko e meá ko ia óku meá mai ki ai e Palemia ke fai e paloti pea neongo e ngaahi taimi ne tuku atu ki he Minisita pea hange kuo lahi e mavahe mei he kavei koula é 4 , pea tonu e ke óange ha faingamalie tuó taha.

Ne hoko atu ki ha meá á e Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú he ko ia naá ne fakahu mai e tohi fakaílo pea ne kole fakamolemole í he Fale Éiki he ne tukuakií ko e meá ne fai ko e taaufehiá mo e loto kovi. Ka koe áho ni kuo mahino mai ne í ai pe moóni pe meá naá ne fakahu mai. Ne fakamahino é he Fakafofonga Nopele ko e mafai óku fa é malava ke fai ha sio ki ai. Ko e mafai ó e Palemia ke ne fakanofo, ko e kupu 75 ko e Fale Alea pea ko e tolu ko e Minisita ke ne fakafisi pea ko e fa ko e kole fakamolemole. Ne kole é he Fakafofonga Nopele Fika 2 ó Vavaú ke óange ha faingamalie ó e Minisita ke óange haáne tali.

Ne tuútuúni ‘e he Éiki Sea ke paloti í he fokotuú á Vavaú 15 ke óange ha faingamalie ke fakahu atu á e tali á e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata.
Pea ne loto ki ai e tolo 9 pea íkai ke loto ki ai á e toko 12.

Ne íkai ke tali pea hoko atu ki he uútuúni á e Éiki Sea ke Palotií e Lipooti ki he Ngaahi Totonu á e Fale Alea mo éne ngaahi fokotuú.

Ne toe fehuí fakamaálaá á e Fakafofonga ó Tongatapu 2 pe ko e meá á e Palemia ke ne tautea ‘a e Minisita. Ne fakamaálaála é he Palemia kapau te nau paloti ke óua é tali é kei fai pe éne tautea ia áána.

Ne Palotií pea ne loto ki ai á e 9 pea ne íkai ke loto ki ai e toko 12. Ne fakamalo á e Nopele ó Niua ka ko e Sea ó e Komiti.

Malolo Hoáta>>>>

Ne lipooti á e Sea ó e Komiti Kakato á hono tali e lipooti Á’ahi Faka-Fale Alea á Tongatapu 1 pea ne palotií í he Fale Alea ó tali í he loto ki ai á e toko 15.

Ne meá mai e Palemia ó fakamalo he tali éne lipooti mo ne fakaafeí á e Fale Alea ki he Sia ko Veiongo. Ne fakamalo á e Palemia he lava lelei e ngaue toki ‘osi pea ko e meá ko eni óku hilifaki ia ki hono tumuáki te ne toki fai hono lelei taha pea te ne lipooti mai ki he Fale ni e ola ó e ngaue ko ia.

Ne meá mai e Minisita ki he Ngaahi Ngaue Lalahi mo e Taki Mamata éne malo ki he Fale Éiki pea ne íkai ha paánga é mole pea kuo ne ako mei heéne tonounou ko ia. Ne fehuí pe é he Fakafofonga Fika 4 ó Togatapu e ngaahi tohi tangi mo e tohi fakaílo faka-Fale Alea ne fakamahino é he Sea é toloi kotoa ki he taú kahaú.

Ne fakaafeí aipe e he Palemia á e Fale Alea ke nau meá ange ki sia ko Veiongo he Pulelulu.
TOLOI Á E FALE ALEA
FALE ALEA

Go to top