Log in

X

Phone: (676) 24455 or (676) 23565 | Email: info@parliament.gov.to

Stay in Touch

logo 1

Fale Alea ʻo Tonga
Fakaafe ki he Polokalama Talatalanoa (Public Consultation) mei he Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Lao mo e Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Ngaahi meʻa Fakapaʻanga mo e Fakamatala Paʻanga ʻa e Puleʻanga
Fekauʻaki mo e:
1. Lao Fakaangaanga Fika 4/2026: Lao Fakaangaanga ki he Pangikē Pule (Lesisita Kulētiti Fakafonua) 2026 (Reserve Bank (National Credit Register) Bill 2026); mo e
2. Lao Fakaangaanga Fika 6/2026: Lao Fakaangaanga ki hono Puleʻi ʻo e Paʻanga ʻa e Puleʻanga 2026 (Public Finance Management Bill 2026)

ʻOku fiefia ʻa e Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Lao mo e Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Ngaahi meʻa Fakapaʻanga mo e Fakamatala Paʻanga ʻa e Puleʻanga (“Kōmiti Paʻanga”) ke fakaafeʻi ʻa e kakai ʻo e fonuá ke kau mai ki he Polokalama Talatalanoa (public consultation) fekauʻaki mo e ongo Lao Fakaangaanga ʻoku hā atu ʻi ʻolungá. ʻOku tuku atu ai ʻa e ongo lao fakaangaanga ni ʻo aʻu ki he ʻaho 19 ʻo ʻOkatopa 2026 ke fakahū mai ha ngaahi fehuʻi pe fokotuʻu.

Ko e ongo Lao Fakaangaanga ko ʻení naʻe fakahū mai mei he Puleʻangá (Government Bills) pea ʻoku lolotonga ngāue ki ai ʻa e ongo Kōmiti Fekauʻaki ko ʻení hili hono tukuhifo mei he Fale Aleá. Naʻe tuʻutuʻuni ai ʻa e ongo Kōmiti Fekauʻakí ke tuku atu ʻa e ongo Lao Fakaangaangá ki he kakai ʻo e fonuá ʻaki hono fakahoko ha Polokalama Talatalanoa ʻo fakatatau ki he Tuʻutuʻuni 131 ʻo e Ngaahi Tuʻutuʻuni ʻo e Ngaahi Fakataha ʻa e Fale Aleá (“Tohi Tuʻutuʻuni”).

Ko e ngaahi founga eni ʻe malava ai ke fakahū mai ha fokotuʻu fakatonutonu ki he ongo Lao Fakaangaanga ni ʻo ngāueʻaki ʻa e ngaahi founga ko ʻení:

Founga ke fakahū mai ha fokotuʻu

ʻAho mo e Taimi Fakaikiikí
Ngaahi fokotuʻu tohí (written submissions) : Ke fakahū mai ʻi he lea faka-Tongá pe. Kamata he 5 ʻOkatopa 2026 – Tapuni ki he ʻaho 19 ʻOkatopa 2026, taimi 4:30pm

ʻOku fakaafeʻi atu kimoutolu ke mou fakahū mai ha fokotuʻu ʻi he ngaahi founga ko eni:

  1. ʻImeili ki he This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.;
  2. Fakafonu ʻa e foomu fakaʻilekitulonika (online form);
  3. Fetuʻutaki ki he fika telefoni 24455 ʻo fakahoko mai Monite – Falaite, taimi 8:30am – 4:30am; pe
  4. Aʻu tonu mai ki he ʻofisi ʻo e Fale Aleá ke fakahoko mai ho fokotuʻu fakakaukaú.
Polokalama Felāfoaki he Letiō Lolotonga e ʻaho 5 – 19 ʻOkatopa 2026 ʻE kamata ʻi he uike ni pea ʻe toki fanongonongo atu ʻa e ʻaho, taimi mo e letiō ʻe fakahoko aí. 

Polokalama Talatalanoa (public consultation)

Fakahoko ʻi he Fale Fakatahaʻanga ʻo e Fale Aleá (Chambers):

Tuʻapulelulu 15 ʻo ʻOkatopa 2026

Taimi 10:00am - 12:00pm
  1. ʻOku fakaafeʻi atu ke mou lava mai ki he fakataha ni mo e ongo Kōmití mo e ngaahi kupu fekauʻakí.
  2. ʻE fakamaʻalaʻala ai ʻa e Lao Fakaangaanga Fika 4/2026: Lao Fakaangaanga ki he Pangikē Pule (Lesisita Kulētiti Fakafonua) 2026 mo e faingamālie ke tuku atu ha ngaahi fehuʻi mo e fokotuʻu.
  3. ʻE fakamafola hangatonu (live) ʻi he peesi mitia fakasosiale ʻa e Fale Aleá (Fale Alea facebook page)

Polokalama Talatalanoa (public consultation)

Fakahoko ʻi he Fale Fakatahaʻanga ʻo e Fale Aleá (Chambers):

Tuʻapulelulu 15 ʻo ʻOkatopa 2026 (ʻaho tatau pe)

Taimi 2:00pm - 4:00pm
  1. ʻOku fakaafeʻi atu ke mou lava mai ki he fakataha ni mo e Kōmití mo e ngaahi kupu fekauʻakí.
  2. ʻE fakamaʻalaʻala ai ʻa e Lao Fakaangaanga Fika 6/2026: Lao Fakaangaanga ki hono Puleʻi ʻo e Paʻanga ʻa e Puleʻanga 2026 mo e faingamālie ke tuku atu ha ngaahi fehuʻi mo e fokotuʻu.
  3. ʻE fakamafola hangatonu (live) ʻi he peesi mitia fakasosiale ʻa e Fale Aleá (Fale Alea facebook page)

 

Puipuituʻa ʻo e Lao Fakaangaanga Fika 4/2026: Lao Fakaangaanga ki he Pangikē Pule (Lesisita Kulētiti Fakafonua) 2026 (Reserve Bank (National Credit Register) Bill 2026)

Ko e Lao Fakaangaanga ni naʻe fakahū ki Fale Alea ʻe he ʻEiki Minisitā Leʻoleʻo ki he Paʻangá, Hon. Siaosi Sovaleni, ʻi he ʻaho 9 ʻo Siulai 2026. Naʻe tēpileʻi ʻi Fale Alea ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻAokosi 2026 pea tukuhifo ki he ongo Kōmiti Fekauʻakí. Naʻe tali foki ʻe he Fale Aleá ke ʻave ʻa e Lao Fakaangaanga ni ki he kakai ʻo e fonuá pea ke fakahoko ha polokalama talatalanoa mo e kakaí.

Ko e taumuʻa ʻo e Lao Fakaangaanga ni ko hono tuku atu ki he Pangike Pule Fakafonua ʻa Tongá ha ngāue lesisita kulētiti ʻaki hono fiemaʻu ke ne fokotuʻu, puleʻi mo fakahoko ha lesisita kulētiti fakafonua (national credit register). Ko e ngaahi lesisita kautaha kulētití ko ha ngāue angamaheni mo lelei ia ki hono fokotuʻu ʻi he ngaahi maketi fakapaʻanga fakaeonopooní (modern financial market), ʻa ia ʻoku mahuʻinga ki hono poupouʻi ʻa e fakalakalaká. Ko e fatongia ʻo ha taha lesisita kulētití ko ʻene tanaki mo tufaki ʻa e ngaahi fakamatala kulētití— ʻa ia ko e ngāue mahuʻinga ia ʻoku ne fakapapauʻi ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni nō (lending decisions) — ʻo fakaʻataa ʻa e kau nō atú ke nau siviʻi lelei ange ʻa e ngaahi tuʻunga fakatuʻutamakí (risks) pea ke fakaʻehiʻehi mei he ngaahi nō ʻoku palopalemá (bad loans), lolotonga iá ʻoku toe fakaleleiʻi ʻa e maketi kulētití ki he kau nō ʻe ala fiemaʻú (potential borrowers) pea poupouʻi foki ʻa e tuʻunga maʻumaʻuluta ʻo e sekitoa fakapaʻangá.

Puipuituʻa ʻo e Lao Fakaangaanga Fika 6/2026: Lao Fakaangaanga ki hono Puleʻi ʻo e Paʻanga ʻa e Puleʻanga 2026 (Public Finance Management Bill 2026)

Ko e Lao Fakaangaanga ko ʻení naʻe fakahū ki Fale Alea ʻe he ʻEiki Minisitā Leʻoleʻo ki he Paʻangá (ka ko e ʻEiki Tokoni Palēmiá), Hon. Viliami Latu, ʻi he ʻaho 4 ʻo Sepitema 2026. Naʻe tēpileʻi ʻa e Lao Fika 6/2026 ʻi Fale Alea ʻi he ʻaho 8 ʻo Sepitema 2026. Makatuʻunga ʻi ha tohi kole mei he Sosaieti Sivile ʻa Tongá, naʻe tali ʻe he ongo Kōmiti Fekauʻakí ke fakahoko ha polokalama talatalanoa mo e kakaí.

Ko e taumuʻa ʻo e Lao Fika 6 ko hono fakapekia mo fetongi ʻa e lao lolotongá, ʻa ia ko e Lao ki hono Puleʻi ʻo e Paʻanga ʻa e Puleʻangá [Vahe 2.10] Lao ki hono Pule'i 'a e Pa'anga 'a e Pule'anga ʻaki ha faʻunga fakalao ʻoku fakaeonopooni pea mo fakapapauʻi ʻoku puleʻi ʻa e paʻanga ʻa e Puleʻangá, ngaahi koloa ʻa e Puleʻangá, mo e ngaahi moʻua ʻo e Puleʻangá ʻi ha founga ʻata kituʻa mo fakapotopoto. Ko e ngaahi liliu tefito ʻoku fokotuʻu mai ʻe he Lao Fika 6 ko hono fokotuʻu ha ngaahi tuʻutuʻuni mamafa (strict rules) ki hono siviʻi ʻa e ngaahi ʻinivesimeni ʻa e Puleʻangá mo hono lesisita ʻa e ngaahi koloa ʻa e Puleʻangá (physical government assets), ʻoku ne fokotuʻu ai ʻa e ngaahi makatuʻunga ke muimui pau ki ai ʻa e ngaahi Potungāué ʻo hange ko hono fakahoko ʻa e ngaahi fatongia ki ha ʻātita fakalotopotungāue tauʻatāina (independent internal audit) fakataha mo hono fakapapauʻi ʻoku fakahoko ha muimuiʻi ofi ʻa e ngaahi ola ʻo e ʻatita ʻa e ʻOfisi ʻo e ʻAtita Senialé. ʻOku kau foki mo hono fokotuʻu ke hiki hake ʻa e fakangatangata ki he tuʻunga fakakatoa ʻo e maluʻí mo e ngaahi fakapapau ke maluʻí (guarantees and indemnities) mei he pēseti ʻe 5% ki he peseti ʻe 10%. ʻOku hiki hake mo e fakangatangata ʻa e ngaahi nō ʻe malava ke fakahoko ʻe he Puleʻangá ki ha taʻu fakapaʻanga ʻe taha mei he paʻanga ʻe $15 miliona ki he paʻanga ʻe $20 miliona, ʻa ia kuo pau ki he nō ʻe he Puleʻangá ʻi he taʻu fakapaʻanga ʻe taha, ke ʻikai lahi hake ʻi he paʻanga ʻe $20 miliona ʻo maʻolunga ange ʻi he mahuʻinga ʻo e moʻua ʻa e puleʻangá mei he taʻu fakapaʻanga kimuʻá.

Ki ha toe fakaʻekeʻeke pe fiemaʻu fakamaʻalaʻala, kataki ʻo fetuʻutaki ki he fika telefoni 24455 pe www.parliament.gov.to

Tuku atu mei he:

Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Ngaahi meʻa Fakapaʻanga mo e Fakamatala Paʻanga ʻa e Puleʻanga; mo e
Kōmiti Tuʻumaʻu ki he Lao
ʻAho 5 ʻo ʻOkatopa 2026